 |
| Cảng Bandar Abbas và bờ biển Iran ở eo biển Hormuz năm 2023. Ảnh: Reuters. |
Mỹ vừa tiến hành thêm một loạt cuộc tấn công gần thành phố cảng Bandar Abbas - vụ không kích thứ hai chưa đầy một tuần nhằm vào đầu mối chiến lược của Iran, làm gia tăng căng thẳng quanh eo biển Hormuz bất chấp lệnh ngừng bắn mong manh giữa Washington và Tehran có hiệu lực từ ngày 8/4.
Reuters và một nguồn tin khác dẫn lời các quan chức Mỹ giấu tên cho biết lực lượng Mỹ ngày 27/5 đã bắn hạ 4 máy bay không người lái (UAV) của Iran và phá hủy một trạm điều khiển UAV tại Bandar Abbas.
Các cuộc tấn công diễn ra sau hàng loạt vụ nổ tại Bandar Abbas hôm 26/5. Bộ Ngoại giao Iran cáo buộc Washington vi phạm lệnh ngừng bắn bằng những “hành động gây hấn” tại tỉnh Hormozgan - nơi đặt thành phố cảng chiến lược này.
Hãng thông tấn bán chính thức Tasnim của Iran cũng đưa tin lực lượng nước này đã tấn công một “căn cứ không quân Mỹ” trong khu vực nhằm đáp trả vụ không kích gần Bandar Abbas.
Căng thẳng leo thang sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố trong cuộc họp nội các tại Washington rằng “không ai có thể kiểm soát” eo biển Hormuz, trong bối cảnh Mỹ và Iran vẫn đang tiếp tục đàm phán.
Bandar Abbas - nơi đặt nhiều lực lượng hải quân chủ lực của Iran - nằm tại một trong những vị trí nhạy cảm chiến lược nhất vùng Vịnh. Vị trí án ngữ eo Hormuz khiến thành phố này trở thành mắt xích then chốt trong cả thế trận quân sự của Tehran lẫn cuộc đối đầu rộng lớn hơn với Washington.
Bandar Abbas quan trọng với Iran như thế nào?
Bandar Abbas nằm ở bờ biển phía nam Iran, phía bắc eo biển Hormuz - tuyến đường biển hẹp nối Vịnh Ba Tư với Vịnh Oman và biển Arab. Theo điều tra dân số Iran năm 2016, thành phố này có hơn 526.000 dân và nằm cách điểm hẹp nhất của eo Hormuz khoảng 60-70 km.
Vị trí này cho phép Iran giám sát một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới. Trong thời bình, khoảng 20% nguồn cung dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu đi qua eo Hormuz.
 |
Nắm giữ vị trí chiến lược trọng yếu, Bandar Abbas là tổng hành dinh của cả hải quân chính quy Iran và lực lượng hải quân thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC).
Từ năm 1977, hải quân Iran đã chuyển phần lớn hạm đội từ Khorramshahr ở phía tây vùng Vịnh về Bandar Abbas, biến nơi đây thành trung tâm chỉ huy hải quân lớn nhất miền nam nước này.
Theo Viện Trung Đông, lực lượng hải quân IRGC sau đó cũng chuyển sở chỉ huy từ Tehran tới Bandar Abbas nhằm tăng cường khả năng kiểm soát eo Hormuz.
Dù ông Trump và giới chức Israel tuyên bố năng lực hải quân Iran đã bị tổn thất nặng nề trong các đợt tấn công gần đây, Tehran vẫn duy trì một hạm đội xuồng cao tốc vũ trang do IRGC vận hành.
Các phương tiện này được thiết kế để thực hiện chiến thuật “bầy đàn”, thường dùng để uy hiếp hoặc ngăn chặn tàu thương mại không được Iran cho phép đi qua eo Hormuz.
Gần đây, Iran đã sử dụng các xuồng này nhằm vào hai tàu của Ấn Độ cùng hai tàu container nước ngoài là MSC Francesca treo cờ Panama và Epaminondas treo cờ Liberia, với cáo buộc các tàu này chưa được cấp phép quá cảnh.
Eo biển Hormuz không chỉ là điểm nghẽn quân sự mà còn là huyết mạch kinh tế của Iran. Các nhà phân tích ước tính hơn 90% lượng dầu thô xuất khẩu của Iran đi qua tuyến đường biển này.
Điều đó khiến Bandar Abbas cùng hệ thống hạ tầng vùng Vịnh trở thành nguồn sống đối với ngân sách Tehran, đặc biệt trong mạng lưới thương mại giúp Iran lách các lệnh trừng phạt, nhất là hoạt động xuất khẩu dầu sang nước ngoài.
Vì sao các cuộc tấn công của Mỹ đáng chú ý?
Ông Samir Puri, giảng viên nghiên cứu chiến tranh tại King’s College London, nhận định với Al Jazeera rằng lệnh ngừng bắn hiện chưa chính thức sụp đổ dù hai bên liên tục đấu hỏa lực. Theo ông, các vụ việc hiện nay vẫn mang tính “hạn chế” so với giai đoạn trước ngày 8/4.
“Đây giống các màn đáp trả quân sự ăn miếng trả miếng hơn là chiến dịch phá hủy hạ tầng quy mô lớn”, ông nói.
Theo chuyên gia này, Mỹ đang tìm cách kiểm chứng liệu họ có thể thực sự tước bỏ khả năng kiểm soát eo Hormuz của IRGC và Iran hay không. Trong khi đó, Iran muốn chứng minh rằng họ vẫn đủ năng lực duy trì quyền kiểm soát tuyến hàng hải này.
Hiện nay, các hoạt động ngoại giao và quân sự hiện diễn ra song song, khi Mỹ và Iran liên tục trao đổi đề xuất và phản đề xuất kể từ khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực.
“Một mặt là chiến trường, mặt khác là bàn đàm phán. Hai tiến trình này đang diễn ra đồng thời”, ông Puri cho biết.
Theo ông, những đòn không kích giới hạn hiện nay thực chất cũng là một phần của tiến trình thương lượng.
“Các nhà đàm phán chỉ có thể đưa ra đòn bẩy từ những gì diễn ra trên chiến trường. Mỹ muốn tạo ra vị thế đủ mạnh để nói với Iran rằng Tehran không còn khả năng kiểm soát eo Hormuz”, ông nhận xét.
Dẫu vậy, ông Puri cũng cho rằng Iran hiện chắc chắn không muốn bị đẩy vào tình thế đó, vì vậy Tehran sẽ tìm cách chứng minh họ vẫn có thể tấn công tàu thuyền cũng như các căn cứ Mỹ tại vùng Vịnh.
“Cả Washington lẫn Tehran hiện vẫn có động lực duy trì đối thoại, nhưng mục tiêu của hai bên rất khác nhau. Ông Trump và chính quyền Mỹ muốn áp đặt một nền hòa bình theo kiểu bên chiến thắng lên Iran. Trong khi đó, Tehran có thể muốn kéo dài đàm phán càng lâu càng tốt mà không phải nhượng bộ”, ông Puri phân tích.
“Điều này khiến cục diện giống nhiều cuộc chiến khác trên thế giới: đàm phán kéo dài mà chưa có điểm kết thúc rõ ràng, dù cả hai bên hiện vẫn có lý do để tiếp tục tham gia”, vị chuyên gia này kết luận.
Vấn đề Trung Đông
Mục Thế giới giới thiệu cuốn sách "Châu Phi - Trung Đông: Những vấn đề chính trị và kinh tế nổi bật". Cuốn sách giới thiệu cuộc cải cách thể chế chính trị và kinh tế ở châu Phi và Trung Đông từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay. Cuốn sách bao trùm nhiều vấn đề về sắc tộc, khả năng giải quyết mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo, chính sách của các nước lớn, dầu mỏ, khí đốt ở hai khu vực này,...
