Anh thúc đẩy chiến lược "Biến nước thành dầu" về tiền tệ: Sự ra đời của chính sách ngoại hối

Sau khi Thế Chiến I kết thúc, vấn đề đau đầu nhất của Norman là làm thế nào để đưa đồng bảng Anh trở thành đồng tiền dự trữ trong ngân hàng trung ương của các nước. Chính vì nhìn thấu điều đó nên Schacht có thể dễ dàng hoàn thành nhiệm vụ tưởng chừng như bất khả thi kia.

Ngày nay, ngân hàng trung ương của các quốc gia thường sử dụng ngoại hối như nguồn tiền tệ dự trữ chính, đồng thời sử dụng chúng làm tài sản thế chấp để phát hành tiền tệ quốc gia. Tuy nhiên, vào năm 1922, đây lại là một khái niệm cực kỳ khó tin!

Trong chế độ Bản vị Vàng truyền thống, nguồn tiền tệ dự trữ chính của phần lớn các ngân hàng trung ương là vàng và tín phiếu ngắn hạn trong nước, chỉ có tài sản vàng mới có thể đồng thời thỏa mãn được ba đặc điểm là: Có tính thanh khoản cao, dễ trao đổi và được quốc tế công nhận.

Trong cơ chế Bản vị Vàng, ngân hàng trung ương các nước chủ yếu tập trung vào dự trữ vàng; ngoại trừ trường hợp xảy ra biến động lớn (như một lượng lớn vàng chảy ra nước ngoài) thì ngân hàng trung ương hiếm khi chủ động can thiệp vào thị trường tài chính.

Trong chế độ Bản vị Vàng, giá cả, lãi suất, tín dụng, tài khóa và cân đối thương mại về cơ bản có thể tự điều chỉnh. Hệ thống tiền tệ của mỗi quốc gia có tiêu chuẩn pháp lý riêng cho tỷ lệ giá trị giữa tiền và vàng, tất cả đồng tiền đều lấy vàng làm mốc chuẩn và hầu như không có vấn đề về biến động tỷ giá hối đoái.

Dự trữ tiền tệ là hoạt động đặc biệt quan trọng với mỗi quốc gia. Ảnh: Forbes India.

Từ đầu thế kỷ XIX đến khi Thế Chiến I bùng nổ, hệ thống tiền tệ Bản vị Vàng do Vương quốc Anh thiết lập đã thúc đẩy rất nhiều sự phát triển của thương mại và kinh tế thế giới. Trong làn sóng toàn cầu hóa đầu tiên, cuộc Cách mạng Công nghiệp và Đô thị hóa đã nhanh chóng đưa những thành tựu của nền văn minh phương Tây đến mọi ngóc ngách trên thế giới.

Trong gần nửa thế kỷ, không xảy ra các cuộc cách mạng và chiến tranh quy mô lớn, những công nghệ mới như đường sắt, vận tải biển và điện báo đã làm thay đổi mạnh mẽ cuộc sống của loài người; thương mại quốc tế thịnh vượng chưa từng có, và dòng vốn được lưu chuyển tự do trên toàn thế giới. Bản vị Vàng đã đưa phương Tây lên một cao độ văn minh chưa từng có trong lịch sử.

Tuy nhiên, bản chất cố hữu của sự phát triển là không cân bằng. Đức phát triển vượt bậc, Mỹ cũng bám riết theo sau, còn Vương quốc Anh vào đầu thế kỷ XX đã bắt đầu bước vào thời kỳ “lão hóa”. Phía dưới lớp địa tầng trông có vẻ ổn định là những áp lực đang ngày càng tích tụ, dung nham đang chực chờ phun trào.

Thế Chiến I là sự bùng nổ tổng thể của nguồn năng lượng đứt gãy kinh tế khổng lồ này. Phần lớn năng lực sản xuất của xã hội được chuyển sang công nghiệp quân sự, và sau đó lại tự triệt tiêu lẫn nhau trong ngọn lửa chiến tranh. Thương mại toàn cầu sụp đổ, thị trường thế giới bị phân mảnh, và quan trọng hơn, dòng vốn tư bản đảm bảo cho các bánh răng của nền kinh tế thế giới vận hành trơn tru đã đột ngột khựng lại.

Sự thất bại của chế độ Bản vị Vàng đã dẫn đến việc phát hành tiền giấy quá mức ở nhiều quốc gia, vật giá tăng cao, lượng dự trữ vàng vốn được giữ mức cân bằng ở các quốc gia giờ lại rơi vào trạng thái mất cân bằng cực độ.

Năm 1913, bốn cường quốc kinh tế trước chiến tranh - Mỹ, Anh, Đức, Pháp - có tổng số vàng dự trữ trị giá 5 tỷ USD, trong đó Mỹ nhiều nhất là 2 tỷ, Vương quốc Anh 800 triệu, Đức 1 tỷ và Pháp 1,2 tỷ.

Lưu ý rằng không phải toàn bộ số vàng dự trữ này đều nằm trong tay Ngân hàng Trung ương mà các ngân hàng thương mại và tiền tệ đang lưu thông cũng chiếm tỷ trọng rất lớn. Điều thú vị nhưng cũng hợp lý là sự phân bổ dự trữ vàng ở bốn quốc gia gần như tương đương với quy mô nền kinh tế của họ, với một ngoại lệ nhỏ là Pháp.

Năm 1923, do sản lượng vàng tăng lên, tổng dự trữ vàng của bốn nước đã tăng lên 6 tỷ USD, nhưng sự phân bổ bị bóp méo nghiêm trọng. Để tránh rủi ro trong chiến tranh, tổng cộng 2 tỷ USD vàng từ châu Âu đã đổ sang Mỹ, khiến cho dự trữ vàng của Mỹ tăng mạnh lên 4,5 tỷ USD, Anh giảm nhẹ, Pháp bị tổn thất nhiều hơn, còn Đức thất thoát nhiều nhất.

Sau chiến tranh, các nước châu Âu đã từng bước chuẩn bị khôi phục chế độ Bản vị Vàng, nhưng Vương quốc Anh lại rơi vào tình thế cực kỳ nan giải. Nếu London muốn lấy lại vị thế là trung tâm tài chính của thế giới, giá trị của đồng bảng Anh phải trở lại mức trước chiến tranh. Chỉ bằng cách này, nó mới có thể được thế giới tin tưởng, bởi lẽ nền tảng của tài chính là tín dụng. Nhưng giá đồng bảng đã tăng hơn gấp đôi, và hiển nhiên là đã xảy ra tình trạng thặng dư tiền giấy bảng Anh so với dự trữ vàng.

Đối mặt với Mỹ - đang có lợi thế tuyệt đối là nước nắm giữ vàng nhiều nhất - có thể nói quyền bá chủ tài chính của Anh đang phải chịu áp lực rất lớn. Nếu đồng bảng Anh tiếp tục đà suy yếu, sớm muộn gì xu hướng của nền kinh tế và thương mại thế giới cũng sẽ chuyển hướng sang đồng USD Mỹ mạnh hơn, nguồn vốn toàn cầu sẽ hội tụ ở New York, và đế chế tài chính được dày công vun dưỡng suốt 200 năm qua sẽ không bao giờ phục hồi.

Nếu quyền bá chủ trong giới tài chính bị mất, địa vị của Vương quốc Anh với tư cách nhà tổ chức thương mại toàn cầu, nắm thế độc quyền là đơn vị tiền tệ thanh toán quốc tế và các đặc quyền định giá của thị trường hàng hóa, sẽ dần dần sụp đổ. Ngay cả việc liệu hệ thống Khối Thịnh vượng Chung trên tất cả các lục địa trên thế giới có tiếp tục được duy trì, liệu Hải quân Đế quốc có còn đủ nguồn tài chính để bảo vệ các tuyến đường trên đại dương hay không... cũng trở thành những câu hỏi khủng khiếp.

Với tư cách nhà lãnh đạo tài chính của Đế chế Anh, Norman đã vắt óc tính cách giải quyết thế lưỡng nan mang tên “thiếu vàng”. Cuối cùng, lối thoát duy nhất của ông là kiên quyết coi tiền giấy bảng Anh là vàng, thuyết phục cũng như ép buộc các nước phải chấp nhận quan điểm này và đưa đồng bảng Anh vào làm tiền tệ dự trữ của các ngân hàng trung ương, bên cạnh vàng.

Tất nhiên, Norman sẽ vỗ ngực để đảm bảo với mọi người rằng bảng Anh có thể được đổi thành vàng bất cứ lúc nào nếu cần. Năm 1922, dưới sự soi đường chỉ lối của tư duy này, Ủy ban Tài chính của Hội Quốc Liên do Vương quốc Anh đứng đầu đã chính thức giới thiệu phát minh mới về tiền tệ của Anh cho tất cả các nước tại Hội nghị Genoa, đó là tiền giấy bảng Anh tương đương với vàng.

Điều này chẳng khác gì cái lý thuyết kỳ khôi “biến nước thành dầu” trong lĩnh vực tiền tệ. Nước không thể biến thành dầu, và tiền giấy bảng Anh cũng chẳng thể biến thành vàng! Cuối cùng, điều 9 trong nghị quyết của Hội nghị Genoa đã yêu cầu rõ ràng các nước phải “thiết lập một thông lệ quốc tế mới nhằm tiết kiệm vàng và có thể dự trữ tiền tệ bằng cả ngoại hối”.

Vậy là khái niệm “dự trữ ngoại hối” lần đầu tiên xuất hiện trong lịch sử tiền tệ thế giới.