 |
Nếu các cuộc đàm phán Mỹ - Iran được nối lại tại Islamabad trong vài ngày tới, ông Trump sẽ phải vượt qua hai “bài kiểm tra” chính trị then chốt. Thứ nhất, chứng minh thỏa thuận mới vượt trội so với thỏa thuận năm 2015 dưới thời Barack Obama - mà chính ông đã rút Mỹ khỏi năm 2018.
Và thứ hai, ông Trump cũng phải cho thấy kết quả đạt được tốt hơn đề xuất từng được đưa ra tại Geneva hồi tháng 2 - thời điểm trước khi Washington phát động chiến dịch quân sự.
Nếu không, ông Trump sẽ phải đối mặt với chỉ trích rằng mình đã gây tổn hại nặng nề cho kinh tế toàn cầu, trong khi vẫn tồn tại các lựa chọn ít tốn kém hơn về sinh mạng và nguồn lực.
Đồng thời, ông cũng cần chứng minh Iran không thu được lợi ích lâu dài từ việc kiểm soát tuyến vận tải qua eo biển Hormuz - những tiêu chí mà đội ngũ đàm phán Mỹ sẽ phải “soi” kỹ lưỡng, cây bút Patrick Wintour bình luận trên Guardian.
Trở lại “kịch bản 2015”
Trong hơn hai thập kỷ, chương trình hạt nhân của Iran luôn là tâm điểm căng thẳng giữa Washington và Cộng hòa Hồi giáo. Mỹ cáo buộc Tehran theo đuổi vũ khí hạt nhân và tuyên bố sẽ ngăn chặn bằng mọi giá. Iran bác bỏ tham vọng chế tạo bom, song kiên quyết bảo vệ quyền phát triển hạt nhân vì mục đích dân sự.
Hơn một thập kỷ trước, Washington và Tehran đạt được thỏa hiệp lịch sử. Thỏa thuận năm 2015, chính thức mang tên Kế hoạch Hành động Toàn diện chung (JCPOA), nhằm hạn chế chương trình hạt nhân Iran để đổi lấy việc dỡ bỏ trừng phạt.
Tuy nhiên, ngay khi lên nắm quyền năm 2017, ông Trump gọi JCPOA là “thỏa thuận tồi tệ nhất từng được đàm phán” và rút Mỹ khỏi thỏa thuận một năm sau đó, đồng thời nhiều lần khẳng định ông có thể đạt được một “thỏa thuận tốt hơn” so với người tiền nhiệm Barack Obama.
Sau 20 tháng đàm phán, tháng 7/2015, Iran và Mỹ cùng Nga, Trung Quốc và Liên minh châu Âu (do Pháp, Đức, Anh dẫn dắt) đạt thỏa thuận. JCPOA giúp kéo dài “thời gian bứt phá” - tức thời gian Iran cần để sản xuất đủ vật liệu phân hạch cho một vũ khí hạt nhân - từ khoảng 2-3 tháng lên gần một năm.
 |
| Iran và các cường quốc thế giới đã đàm phán thỏa thuận hạt nhân tại Vienna năm 2015, sau này được biết đến với tên gọi JCPOA. Ảnh: Bộ Ngoại giao Mỹ. |
Thỏa thuận cũng trao cho Cơ quan Năng lượng Nguyên tử quốc tế (IAEA) quyền tiếp cận rộng rãi để thanh sát các cơ sở hạt nhân của Iran. Đổi lại, các lệnh trừng phạt kinh tế quốc tế được dỡ bỏ. JCPOA có hiệu lực từ tháng 1/2016 sau khi IAEA xác nhận Iran tuân thủ cam kết.
Theo chuyên gia Oliver Meier, thỏa thuận đã hạn chế số lượng và chủng loại máy ly tâm, đồng thời cắt giảm đáng kể kho dự trữ vật liệu phân hạch của Iran. Tuy nhiên, các ràng buộc này đều có thời hạn, nhiều điều khoản dự kiến hết hiệu lực sau 10-15 năm, với kỳ vọng niềm tin quốc tế khi đó đã được khôi phục, DW cho biết.
Dẫu vậy, JCPOA cũng tồn tại những giới hạn rõ rệt. Thỏa thuận không kiểm soát chương trình tên lửa đạn đạo của Iran, cũng như không đề cập vai trò của Tehran trong các xung đột khu vực, bao gồm việc hỗ trợ lực lượng như Hezbollah tại Lebanon.
Chính những “khoảng trống” này đã làm dấy lên chỉ trích tại Mỹ. Các đối thủ cho rằng thỏa thuận chỉ trì hoãn, thay vì loại bỏ hoàn toàn mối đe dọa hạt nhân, đồng thời không kiềm chế được tham vọng chiến lược rộng lớn hơn của Iran.
Ban đầu, Iran vẫn tuân thủ JCPOA, kỳ vọng các bên còn lại có thể bù đắp tác động từ lệnh trừng phạt của Mỹ. Tuy nhiên, theo thời gian, Tehran dần thu hẹp cam kết: nâng mức làm giàu uranium, triển khai máy ly tâm tiên tiến hơn và hạn chế hợp tác với thanh sát viên.
Hệ quả là “thời gian bứt phá” của Iran bị rút ngắn đáng kể. Đến năm 2024, IAEA ước tính thời gian này chỉ còn tính bằng tuần, thậm chí vài ngày, dù chưa có bằng chứng rõ ràng cho thấy Iran đã quyết định chế tạo bom hạt nhân.
So sánh khó “cân đong”
Việc so sánh thỏa thuận sắp tới với JCPOA dài 159 trang là không đơn giản, bởi chương trình hạt nhân Iran đã thay đổi đáng kể kể từ năm 2015. Hơn nữa, các vấn đề như tên lửa đạn đạo hay vai trò kiểm soát eo biển Hormuz hiện nổi bật hơn nhiều so với một thập kỷ trước.
Ở một khía cạnh, thỏa thuận mới, nếu đạt được, có thể “vượt” JCPOA khi không còn các điều khoản “hoàng hôn” (sunset clause), vốn là điểm ông Trump chỉ trích gay gắt. Thay vào đó, thỏa thuận dự kiến đặt ra các mốc thời gian cụ thể cho từng nghĩa vụ, nhưng mang tính ràng buộc lâu dài.
Tại vòng đàm phán ở Geneva ngày 26/2, Mỹ đề xuất Iran đình chỉ toàn bộ hoạt động làm giàu uranium trong 10 năm, trong khi Tehran chỉ chấp nhận tối đa 3 năm. Sang Islamabad, Washington nâng yêu cầu lên 20 năm, thậm chí ông Trump còn mong muốn áp đặt lệnh cấm mang tính vĩnh viễn.
Tuy nhiên, sau các đợt không kích gây thiệt hại đáng kể cho cơ sở hạt nhân, thời gian Iran cần để khôi phục năng lực làm giàu vẫn là ẩn số lớn.
Theo thỏa thuận năm 2015 dưới thời ông Obama, Iran được phép làm giàu uranium trong 15 năm nhưng chỉ ở mức 3,67% - đủ cho mục đích dân sự. JCPOA cũng giới hạn kho dự trữ ở mức 300 kg với độ làm giàu 3,65%.
Hiện nay, Tehran được cho là đang sở hữu khoảng 440,9 kg uranium làm giàu tới 60% - ngưỡng có thể nhanh chóng nâng lên 90% để phục vụ chế tạo vũ khí.
 |
| cơ sở hạt nhân Natanz của Iran bị hư hại sau các cuộc không kích từ tháng 6/2025. Ảnh: Al Jazeera. |
Tại Geneva, Iran đề xuất phương án “pha loãng” lượng uranium này xuống 3,67% - một quá trình khó đảo ngược. Tuy nhiên, phía Mỹ muốn toàn bộ số uranium phải được chuyển ra khỏi lãnh thổ Iran, tốt nhất dưới cơ chế giám sát chặt chẽ.
Tehran cũng đưa ra một đề xuất xây dựng lòng tin mới: không tích trữ uranium và chỉ làm giàu theo nhu cầu thực tế. Đây là điểm có thể được xem là vượt xa khuôn khổ JCPOA trước đây.
Về mặt kinh tế, JCPOA từng giúp Iran giải phóng khoảng 100 tỷ USD tài sản bị phong tỏa và nới lỏng hạn chế xuất khẩu dầu, song vẫn duy trì các lệnh trừng phạt liên quan đến khủng bố, nhân quyền và tên lửa. Trong vòng đàm phán mới tại Geneva, hơn 80% các biện pháp trừng phạt được tính đến khả năng dỡ bỏ.
Tuy nhiên, chính quyền Trump đang chịu sức ép chính trị lớn. Những tiếng nói như Marco Rubio cảnh báo Iran có thể tận dụng nguồn tiền này để tăng cường năng lực quân sự và mở rộng ảnh hưởng khu vực.
Vì vậy, Washington muốn áp đặt các điều kiện kiểm soát cách Iran sử dụng nguồn tài chính được giải phóng - điều mà Tehran khó chấp nhận. Ngược lại, Iran yêu cầu các bảo đảm rằng việc dỡ trừng phạt phải mang tính bền vững, không thể bị đảo ngược như trước. Sự thiếu lòng tin giữa hai bên khiến bài toán này trở nên đặc biệt phức tạp.
Ngoài ra, các vấn đề như lực lượng ủy nhiệm, chương trình tên lửa đạn đạo và đặc biệt là tương lai eo biển Hormuz vẫn là những điểm nóng. Ông Trump từ lâu chỉ trích JCPOA vì tách rời hồ sơ hạt nhân khỏi hành vi khu vực của Iran. Câu hỏi đặt ra là liệu Washington có gác lại các vấn đề này để đạt thỏa thuận trước mắt, hay sẽ tìm cách gộp chúng vào một “đại thỏa thuận”.
Trong khi đó, nội bộ Iran cũng tồn tại chia rẽ sâu sắc. Một phe ủng hộ lập trường cứng rắn, coi eo biển Hormuz là công cụ gây sức ép kinh tế và đòi bồi thường chiến tranh; phe còn lại xem đây là “đòn bẩy chiến lược” để đổi lấy ngừng bắn lâu dài, dỡ bỏ trừng phạt và bảo đảm an ninh.
Luật sư quốc tế Ali Nasri ví lựa chọn này như “thí nghiệm kẹo dẻo” nổi tiếng của Đại học Stanford về khả năng trì hoãn thỏa mãn: thành công trong tương lai phụ thuộc vào việc kiềm chế lợi ích tức thì để theo đuổi chiến lược dài hạn.
 |
| Một bảng quảng cáo có hình ảnh thiết kế đồ họa về eo biển Hormuz trên một tòa nhà ở Tehran (Iran) ngày 13/4. Ảnh: AA. |
Con đường quanh co
Vậy liệu ông Trump có thể đạt “thỏa thuận tốt hơn”? Ở một khía cạnh, câu trả lời có thể là “có”. Theo Meier, việc nhiều cơ sở hạt nhân của Iran đã bị phá hủy có thể khiến Tehran sẵn sàng chấp nhận một số giới hạn mới.
Tuy nhiên, về chính trị, bối cảnh hiện nay phức tạp hơn rất nhiều so với một thập kỷ trước. Các cuộc không kích không những không giải quyết vấn đề, mà còn khiến nhiều người Iran tin rằng họ cần vũ khí hạt nhân để răn đe các cuộc tấn công trong tương lai.
Điều đó khiến việc đạt được các ràng buộc dài hạn trở nên khó khăn hơn. Khi Washington và Tehran cân nhắc một nỗ lực ngoại giao mới, câu hỏi không chỉ là liệu có thể đạt “thỏa thuận tốt hơn” hay không - mà còn là liệu những điều kiện từng giúp JCPOA thành công năm 2015 có còn khả năng tái lập.
Giữa “bài kiểm tra Obama” mà ông Trump tự đặt ra và “bài kiểm tra kẹo dẻo” của Iran, con đường dẫn tới một thỏa thuận mới, và xa hơn là hòa bình, vẫn quanh co, đầy rủi ro và chưa có lời giải chắc chắn.
Vấn đề Trung Đông
Mục Thế giới giới thiệu cuốn sách "Châu Phi - Trung Đông: Những vấn đề chính trị và kinh tế nổi bật". Cuốn sách giới thiệu cuộc cải cách thể chế chính trị và kinh tế ở châu Phi và Trung Đông từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay. Cuốn sách bao trùm nhiều vấn đề về sắc tộc, khả năng giải quyết mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo, chính sách của các nước lớn, dầu mỏ, khí đốt ở hai khu vực này,...
