Ukraine đổi tướng, đồng minh lo gì?

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky phát biểu trong cuộc họp báo tại Kiev. Ảnh: Kyodo.

Theo báo The Kyiv Independent, ông Fedorov là người thứ tư rời cương vị Bộ trưởng Quốc phòng kể từ khi xung đột Nga - Ukraine bùng phát đầu năm 2022. Việc thay đổi nhân sự liên tiếp tại một trong những bộ quan trọng nhất của Ukraine đang làm dấy lên lo ngại về tính ổn định trong điều hành quốc phòng.

Động thái này diễn ra vào thời điểm đặc biệt nhạy cảm, khi Kyiv đang gấp rút tìm kiếm thêm tên lửa đánh chặn Patriot, đồng thời thúc đẩy hàng loạt chương trình hợp tác quốc phòng trị giá hàng tỷ USD với các đồng minh.

Theo nhiều quan chức và chuyên gia, việc miễn nhiệm đột ngột cùng khoảng trống lãnh đạo tại Bộ Quốc phòng có thể làm gián đoạn những mối quan hệ hợp tác mà Ukraine đã dày công xây dựng với các đối tác phương Tây trong giai đoạn then chốt của cuộc xung đột.

Tác động đến các mối quan hệ đối ngoại

Trong thời gian đảm nhiệm cương vị Bộ trưởng Quốc phòng, ông Fedorov được biết đến là người thúc đẩy quá trình hiện đại hóa lực lượng vũ trang Ukraine, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ và thiết bị bay không người lái (UAV). Theo đánh giá của một số quan chức, ông cũng góp phần xây dựng quan hệ chặt chẽ với nhiều đối tác phương Tây, qua đó đẩy nhanh tiến độ viện trợ cho Kyiv.

Tuy nhiên, những biến động nhân sự đang tác động rõ rệt tới nội bộ Bộ Quốc phòng. Một nhân viên của bộ này, đề nghị giấu tên, cho biết việc liên tục thay đổi lãnh đạo đã khiến nhiều cán bộ xin nghỉ việc do lo ngại về định hướng hoạt động trong tương lai.

Theo người này, khi định hướng ưu tiên thay đổi, một số sáng kiến trước đó không còn được tiếp tục triển khai, khiến nhiều cán bộ lựa chọn chuyển sang công việc khác.

Việc miễn nhiệm ông Fedorov cũng nhận được sự quan tâm từ các đối tác quốc tế.

Ủy viên Quốc phòng Liên minh châu Âu (EU) Andrius Kubilius cho biết ông bất ngờ trước quyết định này, bởi chỉ một ngày trước đó hai bên vừa ký kết thêm các thỏa thuận hợp tác mới.

Trong khi đó, Bộ trưởng Quốc phòng Đức Boris Pistorius và Đại sứ EU tại Ukraine Katarina Mathernova đều dành những đánh giá tích cực đối với quá trình hợp tác với ông Fedorov.

Một số nhà ngoại giao phương Tây cũng cho rằng ông Fedorov được đánh giá cao về năng lực điều hành và duy trì quan hệ hợp tác hiệu quả với các đối tác quốc tế.

Sau sáu tháng đảm nhiệm cương vị bộ trưởng, ông Fedorov cho biết Ukraine đã huy động khoảng 40 tỷ USD viện trợ quân sự trong năm nay, chưa bao gồm các khoản vay từ EU, thông qua ba cuộc họp theo cơ chế Ramstein mà ông tham dự. Trong cùng thời gian, Ukraine cũng mở rộng hợp tác quốc tế trong lĩnh vực UAV với một số đối tác tại châu Âu và Trung Đông.

Chủ tịch Ủy ban Đối ngoại Quốc hội Ukraine Oleksandr Merezhko nhận định ông Fedorov nhận được sự tín nhiệm từ nhiều đối tác phương Tây.

Ông Mykhailo Fedorov, cựu Bộ trưởng Quốc phòng Ukraine. Ảnh: Telegram Fedorov.

Theo ông Merezhko, trong quan hệ quốc tế, các mối quan hệ cá nhân giữa những người trực tiếp tham gia đàm phán có thể góp phần thúc đẩy tiến trình hợp tác, nhất là trong các lĩnh vực cần sự phối hợp thường xuyên.

Ngoài các kênh hợp tác giữa chính phủ với chính phủ, ông Fedorov còn thiết lập quan hệ với lãnh đạo nhiều doanh nghiệp công nghệ lớn của Mỹ. Ông từng thuyết phục tỷ phú Elon Musk hạn chế khả năng tiếp cận dịch vụ Starlink của lực lượng Nga tại các vùng lãnh thổ do Moskva kiểm soát, đồng thời thúc đẩy hợp tác với Palantir để ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong lĩnh vực quốc phòng của Ukraine.

Tạp chí The Atlantic và báo Thr Kyiv Independent cho biết sau khi ông Fedorov rời cương vị bộ trưởng, Văn phòng Tổng thống Ukraine được cho là phải tìm các đầu mối trung gian để duy trì liên lạc với ông Musk, cho thấy cơ chế trao đổi trước đó có thể đã thay đổi.

Thách thức về năng lực phòng không

Việc thay đổi lãnh đạo Bộ Quốc phòng diễn ra trong bối cảnh Ukraine tiếp tục đối mặt với các cuộc tấn công bằng tên lửa và nhu cầu bổ sung các loại đạn đánh chặn phòng không.

Ông Serhii "Flash" Beskrestnov, cựu cố vấn của ông Fedorov, cho rằng Ukraine không còn nhiều tên lửa PAC-3, loại đạn đánh chặn hiện đại của hệ thống Patriot chuyên đối phó tên lửa đạn đạo.

Tuy nhiên, người phát ngôn Không quân Ukraine không bình luận về thông tin này.

Theo báo The Kyiv Independent, một trong những ưu tiên của ông Fedorov là thúc đẩy các nước đồng minh tiếp tục hỗ trợ Patriot thông qua sáng kiến PURL của Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) và cơ chế Jumpstart của Mỹ.

Hiện khoảng 75% số tên lửa Patriot mà Ukraine tiếp nhận được cung cấp thông qua cơ chế PURL.

Nghị sĩ đối lập Yaroslav Yurchyshyn nhận định ông Fedorov cùng đội ngũ cộng sự đã duy trì sự quan tâm của các đối tác đối với các cơ chế hợp tác này trong bối cảnh Kyiv vẫn phải tiếp tục vận động nguồn hỗ trợ quốc phòng từ bên ngoài.

Ông Ihor Fedirko, Giám đốc điều hành Hội đồng Công nghiệp Quốc phòng Ukraine, cho rằng việc thực hiện đúng các cam kết về tiến độ và yêu cầu kỹ thuật là yếu tố giúp tạo dựng niềm tin với các đối tác.

Theo ông, nếu nhân sự lãnh đạo hoặc các ưu tiên chính sách thay đổi quá thường xuyên, quá trình phối hợp có thể gặp nhiều khó khăn hơn.

Theo nguồn tin, nguồn cung tên lửa Patriot hiện chịu sức ép do nhu cầu toàn cầu tăng cao trong khi năng lực sản xuất còn hạn chế. Trong bối cảnh đó, ông Fedorov đã thúc đẩy nhiều phương án nhằm bổ sung nguồn cung, từ vận động các nước châu Âu chia sẻ kho dự trữ hiện có đến đàm phán với Đức về khả năng cung cấp thêm tên lửa PAC-2.

Ông cũng khởi động quá trình mua bổ sung một số loại khí tài, trong đó có PAC-3, thông qua Chương trình cho vay hỗ trợ Ukraine.

Một quan chức EU thừa nhận việc ông Fedorov bị miễn nhiệm có thể ảnh hưởng đến tiến độ của kế hoạch này. Dù vậy, hợp đồng mua PAC-3 của EU vẫn đang trong quá trình hoàn tất các thủ tục hành chính, còn việc Đức bàn giao PAC-2 dự kiến sớm nhất cũng phải đến năm 2027, nên chưa thể giải quyết tình trạng thiếu hụt cấp bách hiện nay.

Theo ông Arthur Pereverziev, người đứng đầu Dự án Cải cách Mua sắm Quốc phòng và từng là cố vấn Bộ Quốc phòng Ukraine, mỗi lần thay đổi lãnh đạo bộ này đều khiến hệ thống vận hành bị chững lại từ hai đến sáu tháng, tùy thuộc tốc độ bộ máy mới được kiện toàn và nắm bắt công việc.

Ông Fedorov chỉ giữ cương vị Bộ trưởng Quốc phòng hơn sáu tháng, tương đương thời gian tại nhiệm của người tiền nhiệm Denys Shmyhal.

Ông Pereverziev cho biết quá trình bàn giao giữa các đời lãnh đạo thường không được chuẩn hóa, khiến đội ngũ mới gần như phải bắt đầu lại từ đầu.

Giai đoạn chuyển tiếp của Bộ Quốc phòng Ukraine

Sau quyết định miễn nhiệm ông Fedorov, Bộ Quốc phòng Ukraine đang trong giai đoạn chuyển tiếp về nhân sự.

Một số người biểu tình bày tỏ mong muốn ông Fedorov được quay trở lại cương vị cũ, trong khi Tổng thống Zelensky chưa đưa ra tín hiệu sẽ xem xét khả năng này.

Về phần mình, ông Fedorov cho biết sẽ không đảm nhiệm vị trí nào khác ngoài chức Bộ trưởng Quốc phòng.

Hiện Bộ Quốc phòng do ông Yevhenii Khmara, cựu quyền lãnh đạo Cơ quan An ninh Ukraine (SBU), tạm thời điều hành. Đến nay, ông vẫn chưa được đề cử chính thức vào cương vị bộ trưởng.

Theo quy trình, việc bổ nhiệm chính thức nhiều khả năng sẽ được xem xét sau khi Quốc hội Ukraine kết thúc kỳ nghỉ vào ngày 18/8.

Trong thời gian tới, vẫn chưa rõ ai sẽ đảm nhiệm vị trí Bộ trưởng Quốc phòng. Theo các chuyên gia, việc sớm ổn định bộ máy có ý nghĩa quan trọng nhằm bảo đảm tính liên tục của các chương trình hợp tác quốc phòng đang được triển khai, trong đó có các dự án phát triển UAV và tăng cường năng lực phòng không.

Nghị sĩ Yurchyshyn nhận định việc thay thế một bộ trưởng chủ chốt chỉ sau sáu tháng tại nhiệm là điều khó lý giải và có thể để lại nhiều hệ lụy.

Theo ông, các thể chế phương Tây vốn coi trọng tính ổn định và không quen với việc thay đổi lãnh đạo quá thường xuyên hoặc thiếu cơ sở thuyết phục. Điều họ cần là những mối quan hệ hợp tác rõ ràng, minh bạch và có thể dự báo - nền tảng mà theo ông, cựu Bộ trưởng Fedorov đã dành nhiều thời gian để gây dựng.