Hiệu sách Mão khởi nguồn từ một sạp sách từ thập niên 80 tại Hà Nội. Ảnh: Hiệu sách Mão.

Vào đầu thập niên 80, nghề làm sách - đặc biệt là sách tư nhân - vẫn còn là một khái niệm xa lạ, thậm chí bị người đời dè bỉu. Bán sách, báo ngoài đường, theo cái nhìn của nhiều người lúc đó, chỉ là một hình thức "buôn thúng, bán mẹt", vặt vãnh và tạm bợ. Nhưng bà Mão không nghĩ vậy.

Giữa lòng Hà Nội của những năm 1980 - thời bao cấp gian khó, khi sách còn là của hiếm và lòng người khát tri thức như cánh đồng cằn khô chờ mưa, bà xin nghỉ hưu sớm, cùng chồng là ông Lê Luy - một người đàn ông có dáng dấp của một công chức hiền lành, trầm tính và đam mê chữ nghĩa - mở một sạp sách nho nhỏ ngay trước cửa Nhà Bưu điện Bờ Hồ, gieo những mầm sách đầu tiên cho một hành trình làm sách tư nhân đầy gian lao nhưng cũng ngời sáng niềm tin...

Không cửa hàng, không biển hiệu, chẳng có gì ngoài hai chiếc xe đạp, mấy tấm kệ gỗ kê trên vỉa hè, vài tấm bạt che mưa nắng, và những thùng sách gói ghém cẩn thận. Cái sạp nhỏ ấy sớm trở thành địa chỉ quen thuộc của nhiều nhà giáo, sinh viên, văn nghệ sĩ - những người tìm đến không chỉ để mua sách, mà để "trò chuyện với một người bán sách hiểu chuyện và biết lắng nghe”.

Nhà ở xa trung tâm, mỗi sớm tinh mơ - dù mưa hay nắng - hai vợ chồng kẽo kẹt đạp xe vào nội đô. Tận khuya mới về. Có những hôm trời trở gió, mưa phùn, rét cắt da, họ vẫn lặng lẽ dựng lại giá sách, lau từng cuốn cho khô, nhẹ nhàng lùa vào bao nilong mỏng để bảo quản từng cuốn sách, giữ cho sách không bị ẩm mốc, nhất là vào những ngày trời nồm.

Đến cuối ngày, ông bà gửi sách ở nhà người quen, dưới gầm cầu thang trong khu chung cư, sáng hôm sau lại bắt đầu từ đầu. Cứ như vậy... tháng này qua tháng khác, năm này qua năm khác, bền bỉ và âm thầm như một thứ tín ngưỡng nhỏ bé, riêng tư.

Người ta thường thấy bà Mão và ông Luy ngồi cùng nhau từ những ngày bên sạp sách ngoài phố. Và đến năm 1993, ông bà dùng số tiền dành dụm được mua một căn hộ cấp 4, có diện tích 18 m2 trên lầu hai khu chung cư phố Đinh Lễ.

Nhiều năm họ vẫn vậy, vừa trông hàng vừa cãi nhau nhẹ nhàng về một đoạn văn, một dịch giả, hay một cuốn sách mới in chưa đủ hấp dẫn bạn đọc như kì vọng... Ông thiên về sách triết học, tư tưởng sâu, yêu thơ và sáng tác thơ; bà lại thích sách đời thường, sách dạy làm người, sách sống đẹp, sách chữa lành. Họ cân bằng nhau. Ông chắt lọc lí trí, bà dạt dào cảm xúc - và gian hàng của họ là một tổ ấm thực sự của chữ nghĩa.

Trong tâm thế một người thợ thủ công tận tụy, bà Mão không chỉ đơn thuần là người bán sách. Bà chọn sách, đọc sách, hiểu sách và nâng niu từng bản in như một thứ duyên nghiệp. Chính bà là người bán sách tư nhân dám mạnh dạn vay tiền, đầu tư mua bản quyền và bỏ vốn in cuốn sách nặng ký Almanach - Những nền văn minh thế giới (Nhà xuất bản Văn hóa; Nguyễn Hoàng Điệp chủ biên).

Cuốn sách này đã trở thành một hiện tượng sách bán chạy lúc bấy giờ (1996) và cũng mang về doanh thu đáng kể. Không mua đất xây nhà, ông bà quyết định mua thêm 5 gian nhà liền kề gần căn hộ đang ở để làm kho và trưng bày sách, đầu tư vào những đề tài sách khác và bắt đầu chiến lược kinh doanh theo cách riêng của mình.

Có những ngày mưa rả rích, khách hiếm hoi, bà vẫn ngồi đấy, đọc sách, viết ghi chú vào những trang rời để lần sau giới thiệu lại với ai cần. Bà thuộc cả tên tác giả, tên dịch giả, thời kì sáng tác, có thể kể vanh vách nội dung cuốn sách như một người thủ thư thực thụ.

Trong mắt nhiều bạn nghề, bà là một “Tủ sách di động”. Trong lòng những người khách gắn bó, bạn hàng thường xuyên, bà là một người bạn đáng tin cậy. Có thể coi, sạp sách của bà như “hàn thử biểu” của thị trường sách thời bấy giờ - sách bán chạy trong tuần, trong tháng. Khách hàng đến sạp của bà hầu như không mất thời gian cho việc chọn sách, vì họ tin vào khả năng thẩm định sách của bà.

Hiệu sách Mão là hiệu sách lâu đời nhất phố Đinh Lễ, Hà Nội. Ảnh: Hiệu sách Mão.

Nhìn lại hành trình của bà Phạm Thị Mão, người ta không thể không thầm kính phục. Giữa một thời kì nghề làm sách còn bị coi nhẹ, giữa bao điều kiện ngặt nghèo, bà vẫn sống hết mình với nghề, sống bằng lao động chân chính, lương thiện, bằng đôi bàn tay và trái tim không biết mệt mỏi. Bà là tấm gương thầm lặng - nhưng sáng - trong dòng chảy của nghề đưa sách đến bạn đọc ở Việt Nam.

Và có lẽ, chính từ những tấm gương như bà, người ta mới hiểu được rằng: Làm sách không chỉ là một nghề. Đó là một đời sống, một sứ mệnh - đã kết nối tri thức, nâng đỡ tâm hồn, và gìn giữ cái đẹp giữa cuộc đời đầy biến động, bất trắc.