"... quan niện phóng khoáng của tổ tiên chúng ta với vấn đề sinh lý cần thiết để bảo tồn nòi giống, có lẽ các cụ coi hành động ái ân này là tự nhiên, và là một hành động rất lý tưởng của con người, của xã hội... Quan niệm phóng khoáng trên đã mất dần khi dân ta chấp nhận nền văn hóa Trung Hoa du nhập vào đất nước...

Nhưng giới bình dân tuy chấp nhận nên đạo đức Khổng Mạnh, vẫn có những phản ứng và vẫn tạo nên những cơ hội để trở lại với tự nhiên tính của con người, cho con người được làm theo điều mình muốn mà đạo đức ngăn cấm".

Theo ông Toan Ánh, người bình dân đã có cách "lách luật": "Những vị thần linh đã được tưởng tượng ra và giới bình dân nhân những dịp có thiên tai, thiên ách, đã bày ra những tục lệ cho mọi người cùng theo hàng năm để mong giải trừ tai ách".

Song "không thể để cho con người hoàn toàn thả lỏng quanh năm, cho nên những tục lệ đã được thực hiện trong những thời gian rất ngắn, thường là đầu xuân trong mỗi năm, có khi chỉ là một lúc, một ngày, hoặc lâu lắm cũng chỉ trong thời hạn hội làng. Chỉ trong những thời gian ngắn đó luyến ái tính [...] mới được hoàn toàn bộc lộ, nhưng sau đó, đạo đức lại được tôn trọng trong nếp sống hàng ngày".

Ảnh minh họa: Trò chơi ngày tết trong tranh dân gian Đông Hồ. Bên phải là tục trai gái ôm nhau bắt chạch trong chum.

Một số tục lệ ấy là:

Trai gái ôm nhau bắt chạch trong chum: làng Văn Trung, phủ Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Yên; ngày 6 tháng giêng [...]. Đôi nam nữ phải tuân theo lệ làng, thực hiện đúng "hèm" của thần linh, vừa ôm nhau vừa bắt chạch. Gái, tay phải ôm ngang lưng trai còn tay trái khoắng vào trong chum nước. Và trai, tay phải khoắng trong chum nước, con tay trái ôm qua người gái, bàn tay nắm lấy nhũ hoa. Hai người ôm nhau theo cách ấy và bắt cho kỳ được con chạch mới thôi.

Tắt đèn: làng La Kê Nam, phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Đông; mồng 6 và 7 tháng giêng. Trong lúc tắt đèn để nhắc lại nghề nghiệp lúc sinh thời của đức Thượng đẳng thì dân làng cũng nhân đó mà ăn trộm lẫn nhau. Đèn tắt trong khoảng độ một giờ. Tha hồ họ ôm ấp đùa nghịch.

Tục này có nhiều nơi khác:

- Làng Ngô Xá, làng Niêm Thượng, huyện Võ Giàng và các xã Đông Yên, Đan Nhiễm tỉnh Bắc Ninh.

- Xã Duyên Tục, phủ Yên Hưng, tỉnh Thái Bình. [...]

Chen: làng Nga Hoàng (làng Ngà), huyện Võ Giàng, tỉnh Bắc Ninh; ngày mồng 6. Giữa cuộc tế tại miếu làng, nơi thờ Linh Sơn Mỵ Nương, trai làng và cả các ông già chạy xô đến chen lấn các gái làng và các bà già. Nhiều chàng trai trong lúc chen lấn đã có những cử chỉ thô bạo khác như bóp nhũ hoa hoặc đưa tay nghịch ngợm các cô gái. Các cô gái chống cự chen lại và cuộc chen lấn diễn ra hỗn độn một lúc, rất là phóng túng tự do và rất ngang nhiên [...]

Chen lấn để cướp cầu: làng Bạch Hạc, phủ Nghĩa Yên, huyện Bạch Hạc, tỉnh Vĩnh Yên, tức là đất Phong Châu ngày xưa; ngày mồng ba tháng giêng. Dân làng nam nữ cũng có tục chen lấn nhau để cướp những quả cầu của làng [...]

Múa mo và tự do luyến ái: xã Sơn Đồng, tỉnh Hà Đông; mồng 6 tháng hai. Buổi chiều, sau khi tế lễ đã xong, trai chưa vợ gái chưa chồng đều tự họp tại đình. Sau một lúc múa hát, ca nhi tung khúc tre và mo cau cho trai gái tranh nhau cướp. Tục tin rằng cô gái nào cướp được khúc tre sẽ được may mắn trong cuộc tình duyên và được sự che chở của thần linh [...]