Hai tác giả giới thiệu non Côi trong thú du ngoạn ngày Tết qua ca dao:

Mồng một chơi cửa chơi nhà,

Mồng hai chơi chợ, mồng ba chơi đình.

Mồng bốn chơi chợ Quả Linh,

Mồng năm chợ Trình, mồng sáu non Côi.

Các ngày mồng bảy nghỉ ngơi,

Sáng ngày mồng tám đi chơi chợ Viềng.

Mỗi năm mới có một phiên,

Cái nón em đội là tiền anh mua.

Là câu ca dao ở huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định mô tả những thú giải trí của dân chúng địa phương trong dịp Tết. Trong những thú giải trí ấy, cuộc du ngoạn non Côi vào ngày mồng sáu tháng giêng vừa thưởng xuân vừa tưởng nhớ một nhân vật lịch sử.

"Côi Sơn tục gọi là núi Gôi, thuộc địa phận huyện Vụ Bản, là một thắng cảnh của tỉnh Nam Định... Dưới chân núi, trông ra đường xe hỏa Nam Định - Ninh Bình, có đền thờ Thừa tướng Lã Gia. Theo thần tích, Lã Gia quê quán ở phủ Quốc Oai, tỉnh Sơn Tây, làm Thừa tướng trải ba đời vua Triệu: Minh Vương, Ai Vương và Dương Vương."

Hai tác giả nhắc lại lịch sử thời gian này, từ âm mưu thôn tính Nam Việt của nhà Hán đến khi Lã Gia giết Cù Thị, Ai Vương và Thiếu Quý, lập con trưởng Minh Vương là Kiến Đức lên làm vua Dương Vương, rồi cuộc kháng chiến nhanh chóng thất bại, Kiến Đức và Lã Gia đều bị quân nhà Hán giết.

Ảnh minh họa: ChatGPT/Dân Việt.

Hai tác giả dẫn thần tích tương truyền là khi bị chém, đầu Lã Gia vẫn không rời thân, cỡi ngựa chạy về đến Côi Sơn mới ngã xuống. Dân sở tại ra tống táng rồi 4 làng Côi Sơn, Mỹ Côi, Văn Côi và Vân Côi lập chung đền thờ ông, mỗi năm hợp tế vào mồng 6 tháng giêng. Trong đền có hoành phi ghi 4 chữ: Tứ Côi linh từ.

Ở phủ Quốc Oai tỉnh Sơn Tây còn có 3 di tích khác liên quan đến Lã Gia:

1. Đền thờ dưới núi Hoàng Xá, làng Thạch Thất.

2. Trúc Viên (vườn trúc) ở trên núi Sài Sơn, làng Thụy Khê. Tương truyền đây là nơi Lã Gia dựng nhà đọc sách. Ngày nay chỉ là một khoảng đất bằng phẳng, rộng hơn ba sào, nắm trước cửa chùa Đỉnh Sơn, chung quanh trúc mọc um tùm.

3. Hang Cắc Cớ cũng ở trên núi Sài Sơn. Hai tác giả cũng nhắc đến tác phẩm Sài Sơn ký sự của Cử nhân Nguyễn Văn Bình có liên quan đến hang Cắc Cớ.

Sách này nói rằng vào hang Cắc Cớ có một vực sâu thẳm rồi đến một khoảng đất rộng trên 5 mẫu ta, ở đó chồng chất xương người đời cổ. Tương truyền đây là hài cốt của tàn quân Lã Gia chạy vào ẩn, bị quân Hán bao vây kín bên ngoài, cạn hết lương thực, đành chịu chết chứ không đầu hàng.

Năm Duy Tân thứ 6 (1912) có nhà sư Như Tùng đến tu ở chùa Thầy, xem những bia cũ, thấy nói tới bãi xương đời Triệu, lần mò khám phá ra lối đi bị lấp, tìm cách trừ hết rắn độc trong hang, cùng đệ tử thu nhặt những xương ấy xếp vào một nơi, thành một nghĩa trang thâm nghiêm, dựng một tấm bia nói rõ sự tích và cúng một tuần chay để siêu độ vong hồn tử sĩ.

Khi ông Cử Nguyễn Văn Bình lên chơi chùa Thầy, gặp sư Như Tùng tâm đầu ý hiệp, được biết nhà sư tên Nguyễn Văn Mậu nguyên là đảng viên Văn Thân từng theo Nguyễn Thiện Thuật đánh Pháp. Cuộc khởi nghĩa Bãi Sậy thất bại, Nguyễn Thiện Thuật chạy sang Tàu, Nguyễn Văn Mậu mượn cửa Thiền làm nơi ẩn náu.

Nhà Sư thuật chuyện cho ông Cử, dẫn xuống thăm nghĩa trang và nhờ ông làm cho một câu đối nôm để khắc vào cột gạch nghĩa trang. Cảm khái trước tính cách bi hùng của các nhân vật vị quốc vong thân, ông Cử viết câu đối:

"Không biết thời đại nào, nhân vật nào, đống xương vô định gỏi với non xanh, ơn Phật dành cho nơi tĩnh địa,

Đoái thương đất nước cũ, nòi giống cũ, giọt lệ hữu tình thấm theo đá trắng, hồn thiêng xin giúp sức hồi thiên (*)"

Hai tác giả nói đến những cái nhìn khác nhau của các nhà chép sử với nhân vật Lã Gia, kết luận: "Mặc cho các nhà trí thức tranh luận phân vân, hàng năm đến ngày mồng 6 Tết dân chúng nô nức kéo nhau về non Côi, viếng cảnh, lễ đền, nghe hát chèo, xem đánh vật, để tưởng niệm một người đã hy sinh tất cả cho Tổ Quốc. Đối với quảng đại quần chúng Việt Nam từ bao nhiêu đời nay, chỉ có quốc gia, dân tộc là trên hết. Đó là một chân lý hiển nhiên."

(*) Chuyển trời lại. Ý nói mong cách mạng thành công.