Trẻ tuyệt vọng tìm đến 'mạng ảo' vì không thể tâm sự với cha mẹ

Học sinh TP.HCM trình bày nỗi lo của trẻ khi không được tâm sự đúng cách. Ảnh: Pexels.

Có những tâm sự mà học sinh không dám nói với thầy cô; có những áp lực các em ngại chia sẻ với cha mẹ; và cũng có những giờ lướt mạng kéo dài hàng tiếng đồng hồ mỗi ngày khiến không ít trẻ em đứng trước nguy cơ bị lừa đảo, bắt nạt hoặc tổn thương trên không gian mạng.

Những câu chuyện ấy được chính em học sinh TP.HCM mang tới diễn đàn đối thoại với lãnh đạo TP.HCM sáng 29/5. Trong không khí cởi mở của chương trình “Lãnh đạo Thành phố gặp gỡ, lắng nghe thiếu nhi”, các đại biểu nhỏ tuổi đã mạnh dạn bày tỏ suy nghĩ về những vấn đề đang hiện hữu trong cuộc sống, đồng thời đề xuất nhiều giải pháp để xây dựng môi trường học tập, sinh hoạt an toàn hơn cho trẻ em.

Rủi ro khi trẻ em sử dụng Internet

Đại diện cho nhóm thiếu nhi trình bày chủ đề “Văn hóa số - An toàn mạng”, em Phan Minh Quang, học sinh lớp 9A2, trường THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm (xã Dầu Tiếng) cùng em Hồ Bảo Ngân và Đỗ Thị Linh Chi, học sinh trường THCS Nguyễn Văn Trỗi (phường An Phú), trích dẫn loạt số liệu cho thấy trẻ em Việt Nam đang tiếp cận Internet với tần suất ngày càng cao.

Cụ thể, theo báo cáo của UNICEF, khoảng 82% trẻ em 12-13 tuổi sử dụng Internet; tỷ lệ này ở nhóm 14-15 tuổi lên tới 93%. Cùng với đó, thời gian sử dụng mạng xã hội của trẻ em cũng không ngừng gia tăng. Báo cáo điều tra thường niên của Viện Nghiên cứu Thanh niên (Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh) cho thấy nhiều em dành từ 8 giờ mỗi ngày trở lên cho các nền tảng trực tuyến.

Tuy nhiên, việc trang bị kiến thức và kỹ năng bảo đảm an toàn trên không gian mạng vẫn còn hạn chế. Chỉ khoảng 36% thanh thiếu niên trong độ tuổi 16-17 được hướng dẫn về các biện pháp bảo vệ bản thân khi tham gia môi trường số.

Nhóm của em Phan Minh Quang trình bày ý kiến về việc trẻ em sử dụng Internet. Ảnh: Thái An.

Từ những thực trạng nêu trên, nhóm học sinh cho rằng để xây dựng môi trường mạng lành mạnh hơn, TP.HCM cần tập trung vào hai yếu tố cốt lõi là văn hóa số và an toàn mạng.

Trong đó, văn hóa số là việc hình thành thói quen, kỹ năng và cách ứng xử văn minh, có trách nhiệm khi sử dụng công nghệ và Internet. Để thúc đẩy văn hóa số trong trường học, nhóm đề xuất ba giải pháp.

Thứ nhất, thành lập các đội hỗ trợ số gồm những học sinh được tập huấn kỹ năng nhận diện và hỗ trợ bạn bè khi gặp vấn đề trên không gian mạng. Theo nhóm học sinh, đây là mô hình có tính khả thi cao bởi các em thường là những người gần gũi, dễ chia sẻ và thấu hiểu nhau nhất.

Thứ hai, đưa nội dung kỹ năng số vào các hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp; đồng thời ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để xây dựng các trò chơi tương tác, giúp học sinh tiếp cận kiến thức một cách sinh động và hiệu quả hơn.

Thứ ba, tăng cường tuyên truyền bằng các hình thức hiện đại như video ngắn và công nghệ thực tế ảo nhằm nâng cao nhận thức về ứng xử văn minh trên môi trường số.

Nhóm học sinh cho rằng những hoạt động này không chỉ góp phần hình thành thói quen sử dụng mạng xã hội an toàn, hiệu quả mà còn xây dựng một cộng đồng học sinh có khả năng hỗ trợ, bảo vệ lẫn nhau trên không gian mạng.

Bên cạnh văn hóa số, an toàn mạng được nhóm học sinh xác định là yếu tố quan trọng giúp người dùng được bảo vệ khi tham gia các hoạt động trực tuyến, thông qua việc phòng ngừa các hành vi lừa đảo, đánh cắp dữ liệu, xâm phạm quyền riêng tư hay quấy rối trên mạng xã hội.

Để nâng cao nhận thức và kỹ năng tự bảo vệ cho học sinh, nhóm đề xuất triển khai chương trình podcast “Chạm ký ức số” với sự tham gia của các chuyên gia tâm lý, phối hợp cùng các câu lạc bộ tuyên truyền trong trường học. Đây được kỳ vọng sẽ là kênh chia sẻ, tư vấn giúp học sinh hiểu rõ hơn những tác động tâm lý của môi trường số.

Nhóm cũng kiến nghị xây dựng bộ quy tắc "5 không" khi tham gia mạng xã hội, gồm: Không tin thông tin chưa được kiểm chứng, không kết bạn dễ dãi, không chia sẻ quá mức thông tin cá nhân, không nhấp vào các đường link lạ và không im lặng trước các hành vi xâm hại hoặc bắt nạt trực tuyến. Nhóm học sinh tin rằng những giải pháp này sẽ giúp học sinh được trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng để nhận diện và phòng tránh các nguy cơ trên không gian mạng, từ đó trở thành những công dân số chủ động, an toàn và có trách nhiệm.

Mong có nơi để sẻ chia trước khi tìm đến thế giới ảo

Nếu nhóm học sinh trình bày về văn hóa số và an toàn mạng xuất phát từ thực trạng sử dụng Internet ngày càng phổ biến, đề xuất của em Anh Thư, học sinh THCS tại phường Tân Bình, lại bắt nguồn từ một vấn đề khác đang được nhiều học sinh quan tâm là sức khỏe tinh thần.

Trình bày quan điểm trước lãnh đạo thành phố, nữ sinh chia sẻ rằng nhiều bạn trẻ đang phải đối mặt với áp lực tâm lý trong học tập và cuộc sống nhưng không biết tìm ai để tâm sự. Khoảng cách thế hệ khiến việc trò chuyện với cha mẹ đôi khi trở nên khó khăn. Nhiều học sinh cũng ngại chia sẻ với thầy cô vì lo sợ bị đánh giá, không được thấu hiểu. Với bạn bè, các em cũng không thể tâm sự vì những người bạn đồng trang lứa chưa có nhiều kinh nghiệm, trải nghiệm và tính cách, lối sống cũng có sự khác biệt.

“Khi những tâm tư không được giải quyết kịp thời, các bạn có xu hướng tìm đến các hội nhóm ẩn danh trên mạng xã hội để tìm kiếm sự chia sẻ”, Anh Thư nói.

Từ vấn đề này, nữ sinh lo ngại điều này tiềm ẩn nhiều rủi ro bởi học sinh có thể tiếp nhận những lời khuyên thiếu phù hợp, thậm chí làm lệch lạc suy nghĩ và nhận thức.

Qua đó, Anh Thư đề xuất xây dựng các phòng tham vấn tâm lý học đường với sự tham gia của các chuyên gia tâm lý để hỗ trợ học sinh. Đây sẽ là nơi các em có thể chia sẻ những khó khăn, áp lực trong học tập và cuộc sống, đồng thời nhận được sự định hướng phù hợp.

Bên cạnh đó, nữ sinh mong muốn các cơ quan, đoàn thể và địa phương tổ chức thêm nhiều hoạt động gắn kết gia đình để thu hẹp khoảng cách giữa cha mẹ và con cái.

“Trước khi để các bạn học sinh tìm đến thế giới ảo, hãy cho chúng em một cánh tay để được hiểu, được lắng nghe và được chia sẻ”, thông điệp của nữ sinh nhận được sự đồng tình từ nhiều đại biểu tham dự chương trình.

Giám đốc Sở GD&ĐT TP.HCM Nguyễn Văn Hiếu ghi nhận ý kiến đóng góp của các học sinh. Ảnh: Thái An.

Ghi nhận các đề xuất của các đại biểu thiếu nhi, ông Nguyễn Văn Hiếu, Giám đốc Sở GD&ĐT TP.HCM, đánh giá nhiều ý tưởng của học sinh mang tính thực tiễn và sáng tạo, thậm chí có nội dung được xây dựng như những mô hình hoàn chỉnh.

Đối với các đề xuất về văn hóa số và an toàn mạng, Sở GD&ĐT cho biết sẽ tiếp tục chỉ đạo các trường tăng cường giáo dục kỹ năng công dân số, trang bị cho học sinh kiến thức và kỹ năng nhận diện các nguy cơ trên môi trường mạng.

“Những đề xuất của các em cho thấy học sinh thành phố rất sáng tạo, có nhiều ý tưởng xuất phát từ thực tiễn. Thành phố sẽ nỗ lực tạo điều kiện tốt nhất để các em phát triển năng lực, sở trường và tiếp tục đóng góp cho cộng đồng”, ông Hiếu nhấn mạnh.