|
Điều này buộc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế tổ chức đối thoại với các nhà nghiên cứu và đơn vị thi công, đồng thời yêu cầu điều chỉnh một số chi tiết để trả lại yếu tố ban đầu của di tích.
Nghi vấn trùng tu sai yếu tố gốc
Thời gian qua, trên mạng xã hội và trong giới nghiên cứu xuất hiện nhiều ý kiến cho rằng việc trùng tu nhà hát Minh Khiêm Đường (lăng vua Tự Đức, phường Thủy Xuân, Huế) có dấu hiệu thay đổi so với hiện trạng trước khi hạ giải. Nổi bật là việc hai cửa lớn ở chái Đông bị bịt kín bằng ván gỗ, trong khi trước đó khu vực này có 5 ô cửa gồm hai cửa lớn, hai cửa nhỏ và một cửa giữa.
 |
| Minh Khiêm Đường là nhà hát duy nhất được xây dựng trong hệ thống lăng tẩm triều Nguyễn. Trong ảnh, ngôi nhà lợp ngói xanh là nhà hát Minh Khiêm Đường, thuộc khuôn viên lăng Tự Đức. Ảnh: Ngọc Văn |
Ngoài ra, hệ thống trang trí nhật nguyệt, tinh tú trên trần nhà hát cũng gây tranh luận khi số lượng sao sau trùng tu được vẽ lại nhiều hơn so với hiện trạng trước đó. Công năng của gác nhỏ ở chái Đông cũng xuất hiện các nhận định khác nhau, có ý kiến cho rằng đây là “long đình” để vua xem hát, trong khi quan điểm khác cho rằng đó là không gian sân khấu hoặc mang chức năng nghi lễ sau khi vua băng hà.
Theo Ban QLDA di tích Cố đô Huế, phương án ban đầu là trùng tu nguyên trạng trước khi hạ giải. Tháng 9/2024, đơn vị tư vấn tiếp nhận thêm tư liệu ảnh lăng Tự Đức giai đoạn 1920-1929 nên đề xuất điều chỉnh một số chi tiết, đã được hội đồng tham vấn khoa học và Cục Di sản văn hóa chấp thuận.
 |
| Nhà hát trong giai đoạn hoàn thiện trùng tu. Ảnh: Ngọc Văn. |
 |
| Bên trong nhà hát trong giai đoạn hoàn thiện trùng tu. Ảnh: Ngọc Văn. |
Đơn vị thi công cho rằng hai cửa lớn ở chái Đông có thể là yếu tố xuất hiện muộn, được trổ thêm khi công trình thay đổi công năng sau thời vua Tự Đức. Trong quá trình hạ giải, một số chi tiết được xác định làm mới sau năm 1975, như bản lề hiện đại ở hệ cửa. Vì vậy, việc bịt cửa được cho là nhằm đưa công trình về trạng thái nguyên bản hơn.
Tương tự, hệ thống sao trên trần được vẽ lại theo tư liệu ảnh mới và khảo tả của các nhà nghiên cứu, từ 143 ngôi sao lên 183 ngôi sao. Những điều chỉnh này lại làm dấy lên tranh luận về cơ sở khoa học và mức độ phù hợp với yếu tố gốc của di tích.
Tranh luận vị trí vua ngồi xem hát và chức năng hai cửa lớn
Ngày 14/4, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế tổ chức buổi gặp gỡ, lắng nghe ý kiến các nhà nghiên cứu, hội đồng khoa học và đơn vị thi công về công tác trùng tu Minh Khiêm Đường.
Tại cuộc họp, đại diện đơn vị thi công tiếp tục khẳng định hai cửa lớn bị bịt không thuộc kiến trúc nguyên gốc. Theo lý giải, nếu gác chái Đông là vị trí vua ngồi xem hát thì phía dưới không thể có cửa lớn nhằm đảm bảo an ninh.
 |
| Quá trình trùng tu, hai ô cửa lớn nằm cạnh ô cửa hình vòm ở giữa chái phía đông đã bị bít kín bằng gỗ, gây tranh luận. Ảnh: Ngọc Văn. |
 |
| Nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa nêu ý kiến tại cuộc đối thoại. Ảnh: Ngọc Văn. |
Tuy nhiên, nhiều nhà nghiên cứu không đồng tình. Nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa cho rằng theo điển lệ triều Nguyễn, vị trí ngự tọa của vua thường đặt dưới bức hoành phi chính. Vì vậy, nơi vua Tự Đức xem hát có thể là bục gỗ ở chái Tây, phía dưới hoành phi “Minh Khiêm Đường”, không phải gác nhỏ chái Đông. Theo ông, hai cửa lớn bị bịt có thể là lối ra vào của diễn viên tuồng.
 |
| Hiện trạng cửa ván chái đông trước thời điểm hạ giải năm 2024. Ảnh tư liệu. |
Một số ý kiến cũng cho rằng trong sân khấu truyền thống, diễn viên ra vào qua hai cửa tượng trưng “cửa sinh - cửa tử”, do đó việc loại bỏ hai cửa này cần hết sức thận trọng. Các nhà nghiên cứu đồng thời đề nghị xem xét lại việc phục hồi trang trí nhật nguyệt, tinh tú trên trần nhà hát, đối chiếu với điển chế triều Nguyễn và các di tích tương đồng.
Nhà nghiên cứu Phạm Đức Thành Dũng cho rằng, chưa có tài liệu lịch sử nào chứng minh hai cửa lớn không tồn tại trước đây, nên việc bịt cửa chưa đủ cơ sở khoa học. Trong khi đó, kiến trúc sư Phùng Phu - nguyên Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, cho biết đang lưu giữ một bức vẽ của người Pháp về cảnh vua Tự Đức xem hát tại Minh Khiêm Đường và sẽ cung cấp làm tư liệu tham khảo.
Yêu cầu phục hồi chi tiết đã thay đổi
Sau khi lắng nghe các ý kiến, lãnh đạo Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế cho rằng Minh Khiêm Đường là công trình đặc biệt, còn giữ tính nguyên gốc cao, nên mọi điều chỉnh cần hết sức thận trọng.
TS. Nguyễn Phước Hải Trung - Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế - cho biết căn gác chái Đông có thể không phải vị trí vua ngồi xem hát khi còn sống mà mang ý nghĩa nghi lễ sau khi vua băng hà. Đồng thời, hai cửa lớn có khả năng là lối ra vào phục vụ biểu diễn tuồng, phù hợp với quy ước sân khấu truyền thống.
 |
| Hình ảnh nhật nguyệt, tinh tú được trùng tu hiện nay. Ảnh: Ngọc Văn. |
 |
| Hiện trạng trang trí trần nhà hát thời điểm hạ giải năm 2024. Ảnh tư liệu. |
Kết luận buổi làm việc, ông Hoàng Việt Trung - Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế - nhấn mạnh công trình chưa nghiệm thu nên có thể điều chỉnh. Trung tâm yêu cầu Ban quản lý dự án và đơn vị thi công khôi phục hai cửa lớn đã bị bịt kín, đồng thời chỉnh sửa hệ thống chòm sao trên trần theo tư liệu trước khi hạ giải.
Theo ông Trung, sự việc là bài học trong công tác trùng tu, đặc biệt là việc tuân thủ yếu tố gốc và quy trình báo cáo khi điều chỉnh phương án. Đại diện đơn vị thi công cho biết sẽ tuân thủ kết luận của hội đồng chuyên môn và sẵn sàng điều chỉnh các hạng mục. Việc thống nhất phương án sau đối thoại được kỳ vọng giúp Minh Khiêm Đường giữ tối đa giá trị lịch sử, kiến trúc và công năng của một trong những nhà hát cổ hiếm hoi còn lại của Việt Nam.
