Trăm năm lịch sử chợ Bến Thành dưới lớp sơn mới

Sau khi được chỉnh trang, chợ Bến Thành cùng quảng trường phía trước thu hút sự quan tâm lớn nhờ diện mạo đầy màu sắc. Mái ngói đỏ rực rỡ, bức tường vàng nhạt và nổi bật nhất là phần quảng trường được sơn họa tiết sóng nước. Sự thay đổi này khơi gợi vai trò trung tâm giao thông, thương mại và biểu tượng đô thị của chợ suốt một thế kỷ qua.

Trao đổi với Tri Thức - Znews, TS Nguyễn Đức Hiệp, tác giả sách Sài Gòn - Chợ Lớn: Ký ức đô thị và con người, chia sẻ về vai trò của chợ Bến Thành như một đầu mối giao thông, điểm đến đầu tiên của người dân Nam kỳ khi bước vào thành phố. Đồng thời, ông cũng phân tích kiến trúc và giá trị di sản đô thị mà ngôi chợ trăm năm tuổi này vẫn giữ được đến hôm nay.

Trung tâm giao thông và lễ hội của Sài Gòn - TP.HCM

Theo TS Nguyễn Đức Hiệp, chợ Bến Thành từng là đầu mối giao thông quan trọng của Sài Gòn - TP.HCM. Vị trí của chợ gắn liền với nhiều tuyến đường chính và các phương tiện công cộng như xe lửa, xe điện, xe đò, xe buýt. Khu vực này từng có trạm xe lửa đường sắt Sài Gòn và các trạm xe đò nằm trên các trục đường Phan Chu Trinh, Phan Bội Châu, kết nối với các tỉnh miền Đông và miền Tây.

"Khu vực Bến Thành, bao gồm chợ Bến Thành và quảng trường Quách Thị Trang (trước đây là quảng trường Cuniac - PV), chính là trung tâm sầm uất nhất của Sài Gòn xưa. Nơi đây đóng vai trò là đầu mối giao thông huyết mạch, kết nối trực tiếp với tuyến đường sắt Sài Gòn - Mỹ Tho. Chính vì thế, đối với người dân từ các tỉnh miền Tây (Lục tỉnh) khi lên thủ phủ, hình ảnh đầu tiên đại diện cho sự phồn hoa của Sài Gòn mà họ bắt gặp chính là ngôi chợ biểu tượng này cùng không gian của quảng trường Quách Thị Trang", TS Hiệp cho biết.

Xe điện trước chợ Bến Thánh đi dọc Lê Lợi - Hai Bà Trưng. Ảnh: NVCC.

Quảng trường trước chợ, tên gọi cũ là Eugène Cuniac, được hình thành sau khi thị trưởng Cuniac cho giải tỏa nhà kho xe lửa cũ và xây dựng trạm ga mới cùng chợ Bến Thành vào những năm 1910-1920. Khu vực này bao gồm các tuyến đường như rue Nemesis, Amiral Courbet, Filippini và Mac Mahon, Boresse, nay là khu vực Phó Đức Chính, Trần Hưng Đạo, Hàm Nghi và Yersin.

Từ đầu thập niên 1920, quảng trường Cuniac là nơi tổ chức các hoạt động giải trí. Các gánh xiếc, cải lương, đờn ca tài tử được dựng rạp biểu diễn tại đây. Ông André Thận, một trong những người góp phần khai sinh cải lương, từng tổ chức nhiều chương trình văn nghệ tại quảng trường này từ năm 1922.

TS Nguyễn Đức Hiệp kể: “Những lễ hội đó có rất đông người tham gia. Có xiếc, có cả đờn ca tài tử và cải lương. Diễn ra ngay trước chợ Bến Thành, quảng trường Quách Thị Trang”.

Các tài liệu báo chí thời đó cho biết quảng trường từng diễn ra các trận quyền Anh thu hút khán giả. Võ sĩ người Hong Kong (Trung Quốc) gốc Ấn Iron Bux, vô địch quyền Anh Đông Nam Á hạng trung, từng thi đấu tại đây cùng các đối thủ đến từ khu vực Đông Nam Á và Pháp. Báo Écho Annamite năm 1927 cũng đăng tin về các đoàn xiếc người Việt đến biểu diễn, trong đó có gánh Long Tiên và Đại Nam.

Vào ngày 25/8/1963, tại quảng trường này, học sinh Quách Thị Trang bị bắn chết trong cuộc biểu tình chống thiết quân luật của chế độ Ngô Đình Diệm. Sau sự kiện đó, tượng của Quách Thị Trang được đặt cạnh tượng Trần Nguyên Hãn tại khu vực bùng binh. Hiện nay, tên chính thức của quảng trường trước chợ Bến Thành là quảng trường Quách Thị Trang.

Kiến trúc độc đáo của chợ Bến Thành

Chợ Bến Thành được công ty Brossard et Mopinxây xây vào những năm 1912-1914 và do kiến trúc sư Eugène Mopin thiết kế. Công trình nằm tại trung tâm Sài Gòn xưa, tiếp giáp quảng trường Quách Thị Trang và các tuyến đường lớn như Lê Thánh Tôn, Phan Chu Trinh, Phan Bội Châu.

Vào đầu thế kỷ 20, đây là một công trình dân dụng quy mô lớn, tọa lạc giữa một giao lộ rộng. Nhà nghiên cứu Trần Hữu Phúc Tiến ghi nhận trong sách Kiến trúc Pháp - Đông Dương: Dấu tích "Sài Gòn - Hòn ngọc viễn đông": "Chợ được xây trên một phần khu đất sình lầy, chung quanh là kinh rạch nằm ở phía tây khu vực đường Catinat và Charner. Khu đất này người Pháp gọi là Boresse, thông với rạch Cầu Sấu (Hàm Nghi) là con đường ra Thương cảng Sài Gòn”.

Cấu trúc tổng thể của chợ gợi hình ảnh một tòa thành với bốn mặt có cổng vào, nổi bật là tháp đồng hồ ở mặt chính. Mỗi dãy nhà lồng có mái ngói chữ A, phía dưới là mái phụ lấy sáng và thông gió. Bên trong là hệ khung thép cao rộng, chia thành từng khu hàng riêng biệt theo mô hình chợ nhà lồng phương Tây.

Nhiều công trình nghiên cứu nói về lịch sử trăm năm và giá trị di sản của chợ Bến Thành. Ảnh: NXB Văn hóa - Văn nghệ, NXB Tổng hợp TP.HCM.

Năm 1918, nhà báo Phạm Quỳnh khi thăm chợ đã khen chiếc tháp đồng hồ khổng lồ đem đến cảm giác "vững vàng và lực lưỡng như một pháo đài". Đồng hồ tuy có dáng hình và trang trí chân phương như một tháp canh bốn mặt nhưng đường nét và họa tiết trang trí bên ngoài đều theo kiểu Renaissance, thể hiện sự mạnh mẽ và phong lưu.

Trong giai đoạn 1950-1952, chợ được xây thêm tường bao, thay đổi các cổng theo thể thức tam quan và gắn phù điêu về hàng hóa Việt Nam. Đến năm 1985, công trình được tu sửa quy mô lớn với phần mái che kiểu Pháp, các ô kính và bảng quảng cáo.

Nhà nghiên cứu Trần Hữu Phúc Tiến kể, từ thập niên 1970 và cuối thập niên 1990, từng có kế hoạch thay thế chợ bằng trung tâm thương mại nhưng không thành hiện thực.

Tổng thể chợ Bến Thành hiện nay vẫn giữ kiến trúc ban đầu, kết nối liền mạch với quảng trường và khu nhà ga cũ. Hiện, các tuyến tàu metro đang được xây dựng ở TP.HCM cũng bắt đầu từ khu vực này, tạo thành một trung tâm giao thương quan trọng của đô thị.