Tự nhận là người lười đọc sách, Trần Quang Tùng (hay còn gọi là Tung.0), đồng sáng lập và giám đốc sáng tạo của RIO Book Lab, dần tìm thấy niềm say mê với việc làm sách qua những lần thử nghiệm các hình thức xuất bản mới.

Năm 2012, anh ra mắt Lifebook, cuốn sách có 300 trang nhưng chỉ trang đầu tiên có chữ, còn lại đều bỏ trống. Gần 15 năm sau, anh khởi tạo một định dạng sách giấy mới với 0.documoment - cuốn sách được thiết kế như một tệp tài liệu phi tuyến tính.

Trò chuyện với Tri Thức - Znews, anh chia sẻ về hành trình tìm kiếm ngôn ngữ sáng tạo trong xuất bản và quan điểm về việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào công việc.

Cuốn sách dày 300 trang, chỉ trang đầu tiên có chữ

- Những cuốn sách anh làm như Lifebook, GAM7 và 0.documoment đều có định dạng khác với sách giấy truyền thống. Vì sao lại như vậy?

Tôi luôn được thôi thúc phải đi tìm những thứ mới. Thật ra tôi không phải một người đọc nhiều sách, tôi thích chơi game hơn. Tuy lười đọc sách nhưng tôi luôn muốn học thêm những kiến thức mới. Nhờ insight đó, tôi luôn cố gắng làm ra những quyển sách khiến một người không thích đọc vẫn có thể đắm chìm vào đấy trong một khoảng thời gian.

- Năm 2012, anh ra mắt Lifebook, cuốn sách có 300 trang nhưng 299 trang bỏ trống. Ý tưởng thực hiện cuốn sách xuất phát từ đâu?

Năm 20 tuổi, tôi tham gia những cuộc thi khởi nghiệp của sinh viên và giành được một số giải thưởng. Dự án của tôi nhận được nhiều lời khen từ ban giám khảo nên tôi nghĩ mình đã tìm ra được một thứ rất “đỉnh” và cứ thế lao đầu vào hành trình khởi nghiệp. Sau 1 năm 2 tháng, công ty của tôi phá sản.

Cú vấp đầu đời này ảnh hưởng rất nhiều đến con người tôi. Tôi đánh mất niềm tin vào năng lực của bản thân và không chắc về con đường mình đang đi nữa.

Đây là lúc tôi bắt đầu tìm đến sách. Tôi đọc rất nhiều, thường là sách về các vĩ nhân, để hiểu thêm về cách họ vượt qua khó khăn. Điểm chung của những cuốn sách này là được viết theo hướng dẫn dắt, đúc kết lời khuyên với công thức “bạn cần tập trung ở đoạn này, tạo ra sự chuyển biến ở đoạn này rồi sẽ thành công ở đoạn này”.

Những câu chuyện ấy thật sự truyền cảm hứng đến tôi. Thế nhưng, trong đầu tôi lại nảy sinh một luồng suy nghĩ song song khác, rằng tại sao tôi phải đi theo con đường đã được định hình sẵn trong cuốn sách. Tôi nghĩ cuộc đời của mỗi người rất khác nhau.

Tôi đã tạo ra Lifebook với mong muốn truyền tải thông điệp: “Thay vì tìm đọc những cuốn sách về cuộc đời của người khác, bạn hãy viết nên cuộc đời của chính mình”. Cuốn sách có 300 trang với 299 trang bỏ trống, chỉ trang đầu tiên có viết lời đề tựa.

Hành trình xuất bản cuốn sách cũng khó khăn, tôi bị từ chối không dưới 10 lần vì cuốn sách kì lạ và nhiều rủi ro quá. Nếu tôi làm sổ thì mọi chuyện đơn giản hơn. Nhưng tôi nhất định phải xuất bản Lifebook như một cuốn sách vì như thế thì mới truyền tải trọn vẹn tinh thần mà tôi muốn gửi gắm. Chỉ cần nó đúng pháp luật thì tôi sẵn sàng thử nghiệm.

May sao cuối cùng cũng có đơn vị đồng ý phát hành cuốn sách. Khi nó ra mắt và thu hút sự chú ý của nhiều người, tôi rất vui vì thông điệp của tôi đã được lan tỏa và có một đời sống riêng.

- Sau gần 15 năm kể từ Lifebook, anh đã khởi tạo 0.documoment - cuốn sách mang định dạng tệp tài liệu. Ý tưởng này đến với anh như thế nào?

Những năm gần đây, các nền tảng số, mạng xã hội phát triển quá nhanh. Sách phải cạnh tranh với vô vàn nội dung có cách tiếp cận dễ dàng hơn để giành lấy sự chú ý.

Bên cạnh đó, khả năng tập trung của công chúng đang dần suy giảm. Họ cũng mong muốn được tiếp cận nhiều vùng kiến thức mới hơn. Những yếu tố này ảnh hưởng trực tiếp đến ngành xuất bản.

Đó là sự thay đổi của thời đại.

Tôi nghĩ để tiếp tục sống trong ngành sách, tôi cần tạo ra một cuốn sách có thể nương theo dòng chảy của sự phân tán. Tôi cũng muốn tạo điều kiện để các chuyên gia và tác giả có thêm cơ hội đóng gói kiến thức chuyên môn một cách thuận tiện và linh hoạt hơn. Mỗi .documoment sẽ tập hợp khoảng 5 tài liệu, mỗi tài liệu có dung lượng dưới 100 trang.

Điểm thú vị nhất của của định dạng .documoment là khả năng đóng gói. Nội dung của .documoment được tổ chức theo lớp lang của một mối quan tâm hoặc một vấn đề. Chính sự tách lớp nhưng vẫn kết nối xuyên suốt của nội dung giúp tôi tin rằng định dạng này mang lại nhiều cơ hội hơn cho tác giả. Khi có nhiều .documoment giá trị được tạo ra, độc giả cũng sẽ được hưởng lợi.

“Một bản thảo chất lượng cần có tính người”

- Giám đốc sáng tạo là một chức danh khá xa lạ trong ngành xuất bản. Anh có thể chia sẻ thêm về công việc của mình được không?

Thông thường, các công việc trong đơn vị phát hành sách sẽ liên quan đến thiết kế hình ảnh, biên tập câu từ hoặc in ấn, phát hành. Tôi nghĩ giám đốc sáng tạo là một vị trí có phần đặc thù, hiếm khi bắt gặp trong ngành xuất bản.

Công ty của tôi có xuất phát điểm là agency (tên thường gọi của các công ty dịch vụ truyền thông, marketing, sáng tạo). Sau khi nhận thấy sách về marketing ở Việt Nam chủ yếu là sách dịch, chúng tôi “đá chéo” sang lĩnh vực xuất bản với định hướng làm sách cho thị trường nội địa.

Thay vì mua bản quyền sách quốc tế, chúng tôi phát triển nội dung sách dựa trên nhu cầu của độc giả trong nước rồi từ đó xây dựng concept, outline và mời những tác giả, chuyên gia phù hợp tham gia viết sách.

Công việc giám đốc sáng tạo của tôi chủ yếu xoay quanh việc đóng gói tri thức của các chuyên gia và xây dựng concept của các cuốn sách. Cụ thể hơn, tôi chịu trách nhiệm định hướng phong cách hình ảnh, thiết kế bìa sách, dàn trang và trải nghiệm tổng thể của các ấn phẩm. Ngoài ra, tôi cũng dành thời gian nghiên cứu các định dạng xuất bản mới.

- Anh đã gắn bó với tên gọi Tùng Juno gần 15 năm. Vì sao anh quyết định thay đổi từ Tùng Juno thành Tung.0?

Nickname Tùng Juno đã đi với tôi một quãng đường rất dài, từ khi tôi còn học cấp 3. Tuy làm công việc liên quan đến sáng tạo nhưng tôi vẫn ở vị trí của một người làm kinh doanh. Những sáng tạo của tôi thường bắt đầu từ thị trường. Có những giai đoạn tôi cảm thấy mắc kẹt với những bộ kỹ năng quen thuộc của mình và muốn bỏ nghề. Tôi từng nghĩ mình đã hết thời.

Thế nhưng, gần đây, tôi nhìn thấy vùng sáng tạo của riêng mình trong ngành xuất bản: nghệ thuật sắp đặt. Rõ ràng xuất bản là một lĩnh vực nhìn vào có vẻ khô khan nhưng lại có một ngôn ngữ rất sáng tạo, đó là khoảnh khắc khi lật mở những trang giấy. Tới hiện tại, tôi không dứt ra được khỏi ngành này là vì vậy.

0.documoment đưa tôi đến một chân trời mới. Đó có thể là cách đóng gói khác nhau, kích thước khác nhau, thậm chí không cần sử dụng từ ngữ nhưng vẫn tạo độ trầm, khoảng nghỉ cho độc giả. Tôi tin rằng chỉ có thể thực hiện những thể nghiệm này trên sách. Bên cạnh đó, tôi còn thử chuyển đổi nội dung của 0.documoment thành không gian trưng bày sắp đặt.

Sau gần 15 năm, tôi nghĩ đã đến lúc tôi không cần dành toàn bộ thời gian làm kinh doanh nữa. Đây là lúc Tùng Juno lùi lại một chút để Tung.0 xuất hiện nhiều hơn. Khi giới thiệu bản dạng Tung.0, tôi muốn quay trở lại với sáng tạo một cách hồn nhiên và thoải mái nhất.

- Nhiều người làm sách lo rằng AI sẽ cướp mất việc. Anh nghĩ như thế nào về điều này?

Có lẽ đây không chỉ là nỗi lo của những người làm xuất bản. Quan điểm của tôi khá cởi mở. Tôi nghĩ chúng ta có công việc vì tạo ra giá trị và được trả tiền cho giá trị đó. Nếu mỗi người liên tục tìm cách nâng cao giá trị của bản thân, tôi tin rằng họ vẫn có cơ hội và chỗ đứng nhất định.

Đây không còn là giai đoạn chúng ta lo sợ AI nữa mà là lúc bắt đầu làm quen với nó. Sau khi dành thời gian nghiên cứu và sử dụng AI, tôi nhận thấy chưa có công cụ nào mạnh đến vậy trong việc mô phỏng trực quan các ý tưởng sáng tạo của mình.

Nếu cung cấp định hướng rõ ràng và chi tiết cho AI, nó sẽ giúp tiết kiệm thời gian và hỗ trợ những công việc mang tính chất triển khai. Nhờ đó, chúng ta có thể tập trung vào phần việc liên quan đến tư duy và chiến lược. Kể cả AI có gợi ý được về mặt chiến lược, người dùng vẫn cần có kinh nghiệm và năng lực chuyên môn để lựa chọn phương án phù hợp.

Tôi tin rồi sẽ đến lúc AI trở thành công cụ quen thuộc như Word, Excel hay Photoshop. Hiện nay, nhiều phần mềm đã tích hợp AI để đơn giản hóa công việc, kể cả những phần mềm liên quan đến lĩnh vực sáng tạo.

Điều quan trọng là mỗi người phải luôn cảnh giác với chính mình, đừng để bản thân phụ thuộc vào AI đến mức đánh mất tư duy và giá trị riêng. Nếu xem AI như một cộng sự cùng học hỏi và phát triển, tôi cho rằng nó không phải là mối đe dọa với con người.

- Anh thấy ngành xuất bản đã thay đổi như thế nào từ khi AI xuất hiện?

Tại Việt Nam, tôi thấy AI chưa tạo ra thay đổi nào quá rõ rệt. Xuất bản là ngành có mức độ thận trọng cao, quy trình kiểm soát nội dung chặt chẽ. Một bài viết hoặc video trên mạng xã hội có thể được đăng tải nhanh chóng. Trong khi đó, một cuốn sách phải trải qua nhiều khâu, từ biên tập, thẩm định rồi mới đến thủ tục xuất bản và nộp lưu chiểu…

Vì vậy, dù AI đã được ứng dụng trong một số công đoạn cơ bản để hỗ trợ người làm sách, tôi nghĩ thị trường sẽ không xuất hiện những cuốn sách hoàn toàn do AI tạo ra.

Tôi cho rằng việc tác giả sử dụng AI để viết sách sẽ trở thành một xu hướng trong tương lai. Tôi từng làm việc với nhiều chuyên gia có kiến thức và trải nghiệm phong phú nhưng không biết cách chuyển chúng thành câu chữ hay một tác phẩm hoàn chỉnh. Họ đã có chất liệu cho một cuốn sách hay nhưng không biết viết sách.

Trước đây, những trường hợp như vậy thường cần người chấp bút hoặc người hỗ trợ phát triển ý tưởng và cách kể chuyện. Tôi nghĩ AI có thể giúp các tác giả này phát triển bản thảo nếu họ biết cách hệ thống hóa kiến thức, đặt câu hỏi cho chính mình và xây dựng những tuyến nội dung ban đầu.

Theo tôi, một bản thảo chất lượng cần có tính người. Đây là điều tôi quan tâm nhất khi tiếp nhận bản thảo. Việc tác giả tự viết, làm việc với người chấp bút hay sử dụng AI để hỗ trợ không hề quan trọng. Mỗi bản thảo đều phải trải qua quá trình biên tập và đánh giá về chất lượng. Nếu nội dung chưa đủ hay, chưa đủ thuyết phục, bản thảo sẽ không vượt qua khâu biên tập.

- Cảm ơn anh đã dành thời gian chia sẻ!