Tiếp khách, thăm nhà, tặng quà ngày Tết thế nào cho tinh tế?

Lễ Tết cũng là dịp đông khách khứa, họ hàng tới thăm gia đình. Ngược dòng thời gian về những trang viết cũ của học giả Phan Kế Bính trong Việt Nam phong tục, ta không chỉ tìm thấy những quy tắc xã giao xưa, mà còn khám phá ra triết lý nhân sinh của tác giả về cách đối nhân xử thế.

Theo cuốn Việt Nam phong tục, nghi thức tiếp khách cũng khác nhau tùy theo tình cảm của gia chủ hay sự thân thiết của mối quan hệ. Tác giả ghi: "Khách đến chơi nhà phải có trầu nước khoản đãi. Tình nhạt nhẽo thì mời ăn khẩu trầu, hút điếu thuốc, nói vài ba câu chuyện; mặn mà thì pha ấm nước chè hạt, hoặc chè mạn mời khách uống, thân quý hơn thì nước chè Tàu, trầu cơi thiếc, ấy là lịch sự".

Sự tiếp đãi ngày Tết cũng tùy biến theo hoàn cảnh khách tới chơi nhà. "Khách xa đến chơi, thân thiết thì thết đãi cơm rượu. Chỗ thành thị thì sẵn đồ xào đồ nấu, phong vận nữa thì mời ra cao lâu, ô ten (hôtel - tiếng Pháp, nghĩa là "khách sạn"); nơi quê mùa thì con gà con cá, kiếm đồ gia vị, uống chén rượu chơi. Xa xôi lâu ngày mới đến chơi thì mời lưu lại ở chơi một vài hôm, hoặc dăm ba bữa nửa tháng", tác giả viết.

Cuốn "Việt Nam phong tục". Ảnh: Omega+.

Ngoài ra, nghi thức tiếp đãi khách ngày Tết cũng tùy thuộc vai vế, vị thế của khách và gia chủ trong mối quan hệ. Thí dụ, "người làm quan, có khách đến thăm, bậc sang trọng thì rượu chè rồi giở ra tổ tôm, hát xướng; người thân thích họ hàng hoặc bạn kiết thì khách về phải tặng đãi ít tiền ăn đường, hoặc kiếm thức gì như chè thuốc, lụa nhiễu hay đồ sản vật gì để làm quà cho bà con". Thân tình tặng nhiều, sơ tình tặng ít, nếu không dễ bị coi là "bủn xỉn".

Qua ghi chép về nghi thức tiếp đãi khách tới nhà, học giả Phan Kế Bính cũng thể hiện nhiều suy nghĩ về cách đối đãi trong xã hội. Theo ông, khách tới thăm nhà không thể lần khất hoặc coi nhẹ.

Dù khách tới thăm chủ có vì tình cảm quý mến, hay vì có việc nhờ vả mà tới nói chuyện, thì chủ nhà cũng nên "lượng sức mình và tùy cái tình người mà khu xử cho một vừa hai phải", không nên khinh bỉ người nhờ vả mình, hay thoái thác để khách khỏi quấy, hay chưa ngồi chơi đã chặn họng khách.

Học giả Phan Kế Bính cũng ghi chép chi tiết các nghi lễ, phong tục thăm Tết theo từng mối quan hệ. Trong mối quan hệ thầy trò, học trò tới mùng 5 Tết Nguyên Đán, khi xưa mang theo "cặp gà hoặc thúng gạo hoặc đường mứt bánh trái", tùy theo tình cảm mà tới lễ thầy.

Con cháu chúc ông bà, các bậc bề trên nhân ngày Tết Nguyên Đán.

Còn trong mối quan hệ "quan dân", ông ghi "tục ta coi quan cũng là cha mẹ dân", nên người dân coi quan rất trọng vọng, tôn kính. Đồ lễ xưa khi người dân gặp quan là vài bao trà Tàu, buồng cau.

Với mối quan hệ bạn bè, gia chủ thường mời chè, mời rượu khách, hoặc giở tổ tôm làm cuộc tiêu khiển. Còn với quan hệ thông gia, lễ Tết cũng là dịp hai gia đình qua lại thăm hỏi, nhằm thêm thắm thiết tình cảm, giữ nghĩa thủy chung.