Thời 'đọc ngắn, xem nhanh, làm theo thuật toán', làm gì để bảo vệ trẻ?

“Đọc sách trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo không phải để sao chép dữ liệu vào não bộ, mà là để rèn luyện tư duy truy vấn lại thế giới và thấu hiểu nhân sinh. Nếu không có nền tảng văn hóa đọc vững vàng, con người dễ dàng trở thành nô lệ của thuật toán và những bản tóm tắt hời hợt”, TS Phạm Hồng Tuấn, Trường ĐH Kinh tế - Luật (ĐHQG-HCM), nhận định về sứ mệnh mới của việc đọc.

Sáng 17/4, tại Đại học Văn hóa TP.HCM, Khoa Thư viện và Xuất bản tổ chức hội thảo "Phát triển văn hóa đọc trong bối cảnh công nghệ số", tập trung bàn về vai trò của thiết chế thư viện hiện đại.

Thư viện cần trở thành không gian văn hóa đa dạng

Trong bối cảnh Internet và mạng xã hội bùng nổ, thư viện không còn là kho lưu trữ tĩnh mà phải chuyển mình thành hệ sinh thái tri thức sống động.

Phát biểu tại hội nghị, TS Phạm Hồng Tuấn nhận định bối cảnh hiện nay đang tạo ra nguy cơ đứt gãy nhận thức sâu sắc, khi người đọc có xu hướng tiêu thụ các "đáp án có sẵn" thay vì tự mình tư duy. Ông nhấn mạnh rằng việc đọc sâu là một quá trình lao động trí óc gian khổ để giải mã các lớp nghĩa ẩn giấu, giúp rèn luyện sự bền bỉ của tư duy.

“Việc đọc đang dần mất đi tính thiêng liêng của một cuộc đối thoại nội tâm, biến thành hành vi tiêu thụ thức ăn nhanh cho trí não. Chúng ta cần rèn luyện năng lực siêu nhận thức để biết đặt ra những câu hỏi sắc bén, thẩm định tính xác thực của dữ liệu và kết nối tri thức với trải nghiệm cá nhân nhằm phát triển bản thân”, ông nhận xét.

TS Phạm Hồng Tuấn, Trường ĐH Kinh tế - Luật (ĐHQG-HCM), cảnh báo AI có thể làm đứt gãy nhận thức con người.

Theo TS Tuấn, tinh thần "thực học" và tư duy khai phóng là vũ khí giúp con người làm chủ công nghệ. Ông đề xuất mô hình "đọc song hành", kết hợp giữa việc dùng AI để tra cứu bề rộng và kỷ luật "cai nghiện kỹ thuật số" để đắm chìm vào các tác phẩm kinh điển.

Nhờ đó, người học không bị rơi vào trạng thái "ảo tưởng về sự hiểu biết" khi chỉ đọc các bản tóm tắt ngắn ngủi từ các mô hình ngôn ngữ lớn. Thư viện hiện đại theo đó phải là không gian thúc đẩy sự va chạm tri thức và nuôi dưỡng năng lực lãnh đạo tỉnh thức của sinh viên.

Đồng quan điểm về việc lột xác thiết chế thư viện, TS Bùi Thu Hằng, Giám đốc Trung tâm Thông tin, Thư viện và Bảo tàng (Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, ĐHQG-HCM), chia sẻ về mô hình hoạt động hiệu quả dựa trên ba trụ cột: nguồn tài nguyên thông tin đặc thù, nền tảng số tự động hóa và phục vụ cộng đồng. Bà khẳng định thư viện đại học ngày nay phải đóng vai trò là "trái tim" của nhà trường, nơi tri thức được lan tỏa mạnh mẽ thông qua các sự kiện tương tác và nền tảng số.

TS Bùi Thu Hằng, Giám đốc Trung tâm Thông tin, Thư viện và Bảo tàng Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (ĐHQG-HCM).

“Chúng ta cần chuyển dịch từ mô hình phục vụ thụ động sang không gian đồng kiến tạo tri thức cùng người học. Việc ứng dụng dữ liệu lớn để phân tích hành vi người dùng sẽ giúp cá nhân hóa trải nghiệm đọc, biến thư viện thực sự trở thành phòng khách của cộng đồng tri thức”, TS Hằng phân tích.

Bà cũng chỉ ra những rào cản về kinh phí đầu tư công nghệ và sự thiếu hụt nhân sự chuyên môn về chuyển đổi số trong ngành thư viện. Tuy nhiên, thực tiễn từ hoạt động tại đơn vị của TS cho thấy huy động nguồn lực xã hội hóa và đẩy mạnh các dịch vụ hỗ trợ học thuật chuyên sâu đã mang lại hiệu quả rõ rệt. Thư viện số không chỉ là hạ tầng kỹ thuật mà là nền tảng để tri thức len lỏi vào đời sống “số” của độc giả.

Văn hóa đọc - Nền tảng phát triển con người

Bên cạnh hạ tầng thư viện, chất lượng của thói quen đọc được các chuyên gia đặc biệt quan tâm. Nhà báo Dương Thành Truyền - Đại sứ Văn hóa đọc TP.HCM, nguyên Chủ tịch Hội đồng thành viên NXB Trẻ - cảnh báo thực trạng nhiều người không thể đọc được một tài liệu dài 1.000 chữ. Ông nhận định thói quen tiếp nhận thông tin nhanh, ngắn trên các nền tảng video như TikTok đang "huấn luyện" não bộ chỉ để tiêu thụ những nội dung hời hợt, dẫn đến sự suy giảm năng lực tự học và nghiên cứu khoa học.

Đại sứ Văn hóa đọc Dương Thành Truyền cảnh báo có nhiều người không thể đọc những tài liệu dài vì đã quen với nội dung ngắn trên mạng xã hội.

“Nguy hiểm là chúng ta đang có một lớp trẻ đọc ngắn, nghe nhanh, nghĩ cạn, nói hùa và làm theo thuật toán. Phát triển văn hóa đọc chính là để bảo vệ thế hệ trẻ, giúp các em biết kiểm tra đối chiếu thông tin và nhìn nhận vấn đề một cách có hệ thống thay vì bị lừa bởi trí tuệ nhân tạo”, Đại sứ Văn hóa đọc cảnh báo.

Tiếp nối góc nhìn về năng lực học thuật, PGS.TSKH Bùi Loan Thùy cho rằng người học cần phân biệt giữa đọc để giải trí và đọc để "thực học". Bà chỉ ra thực trạng sinh viên hiện nay chủ yếu đọc giáo trình để đối phó với thi cử thay vì nghiên cứu chuyên sâu để nắm vững bản chất vấn đề. Điều này tạo ra áp lực đào thải rất lớn khi các em bước ra thị trường lao động vốn đòi hỏi tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề phức tạp.

“Đọc học thuật bao giờ cũng khó khăn vì đòi hỏi sự suy nghĩ, phân tích và phản biện sâu sắc để chiếm lĩnh tri thức. Trách nhiệm của nhà trường và không gian văn hóa đọc là phải hướng dẫn sinh viên kỹ năng lọc tin, phân biệt thông tin sai lệch để các em không bị ngợp trước biển dữ liệu số”, bà nhận định.

Theo PGS.TSKH Bùi Loan Thùy, văn hóa đọc phải được hình thành từ bậc mầm non và tiểu học thông qua sự đồng hành của gia đình. Bà nhấn mạnh rằng thói quen đọc sách dày không đáng sợ nếu trẻ được rèn luyện khả năng tóm tắt và tranh luận về nội dung từ sớm. Việc phối hợp giữa nhà trường, gia đình và các đơn vị xuất bản là yếu tố then chốt để xây dựng một xã hội học tập bền vững.

Ông Lương Đình Duy cho biết Thành phố đang từng bước hiện thực hóa các định hướng lớn về phát triển xuất bản và văn hóa đọc của quốc gia.

Chia sẻ về cơ chế, chính sách phát triển xuất bản và văn hóa đọc, ông Lương Đình Duy, Phòng Báo chí và Xuất bản (Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM), cho biết thành phố đang từng bước hiện thực hóa các định hướng lớn thông qua những chương trình, kế hoạch mang tính dài hạn. Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030, bình quân mỗi người dân đọc 8 cuốn sách mỗi năm. Đồng thời, xuất bản được xác định là một trong 10 ngành trọng điểm của công nghiệp văn hóa, giữ vai trò lan tỏa tri thức và giá trị văn hóa.

Một trong những giải pháp được triển khai là mở rộng hệ thống đường sách và không gian đọc. Bên cạnh Đường Sách Nguyễn Văn Bình, TP.HCM đã và đang phát triển thêm các mô hình tại Thủ Đức, Bình Tân, Củ Chi…, nhằm đưa sách đến gần hơn với người dân, đồng thời hình thành các điểm sinh hoạt văn hóa đọc trong cộng đồng.

Ông Duy khuyến nghị đẩy nhanh hoàn thiện khung pháp lý cho công nghiệp văn hóa, trong đó chú trọng chính sách bản quyền và các cơ chế ưu đãi để thúc đẩy ngành xuất bản phát triển.

Ngoài ra, việc đào tạo nhân lực cần được gắn chặt hơn với thực tiễn, tăng cường cho sinh viên tham gia thực tập tại các nhà xuất bản, đơn vị truyền thông, qua đó nâng cao năng lực nghề nghiệp của thế hệ trẻ.

Các chuyên gia thống nhất rằng phát triển văn hóa đọc trong kỷ nguyên số không chỉ là tăng số lượng người đọc mà phải chuyển mạnh sang chú trọng chất lượng và hiệu quả của hoạt động đọc. Sự vào cuộc đồng bộ của "tam giác vàng" gồm gia đình, nhà trường và toàn xã hội sẽ tạo lập một hệ sinh thái văn hóa đọc vững chắc.