Thế giới đầy kinh ngạc của ký sinh trùng

Đỉa hút máu dùng trong y học. Ảnh: Olga Yastremska/Alamy/Guardian.

Khi Craig Venter, một trong những người lập bản đồ bộ gen người, bắt đầu chuyến đi bằng thuyền buồm để lập bản đồ DNA trong nước biển trên khắp thế giới, ông phát hiện ra trung bình một thìa cà phê nước biển chứa 50 triệu virus.

Virus là ký sinh trùng và giống như các loài ký sinh khác, chúng sống nhờ vào các sinh vật sống. Mục đích chính của sự sống đa bào là tạo ra một môi trường thuận lợi cho các tế bào sinh sống, và quá trình tiến hóa đã tạo ra đủ loại "kẻ đi nhờ" muốn có được sự thoải mái này và tìm cách bám vào, hoặc bên ngoài hoặc đôi khi bên trong chính các tế bào.

Mặc dù việc giết chết vật chủ và buộc phải tìm một nơi ở mới thường không có lợi cho ký sinh trùng, một số loài lại tiến rất gần đến điều đó. Nhiều bệnh ở người đều có liên quan đến nhiễm trùng ký sinh trùng theo cách này hay cách khác.

Thế giới bí ẩn của ký sinh trùng

Dino Martins là một nhà côn trùng học lớn lên ở vùng nông thôn Kenya. Theo Sciencefriday, ông đã làm việc khắp thế giới để nghiên cứu cách côn trùng duy trì sự sống trên hành tinh này. Và trên hành trình đó, ông đã gặp một số loài sống ký sinh nổi tiếng nhất thế giới, mà ông mô tả trong cuốn sách mới của mình Hidden Creatures (Những sinh vật ẩn mình).

Tác giả Dino Martins. Ảnh: FBNV.

"Chào mừng đến với thế giới ẩn giấu, ngoe ngoảy của ký sinh trùng - một trong những sinh vật bị hiểu lầm nhất mà chúng ta cùng chung sống trên Trái đất (và trong cơ thể mình)", lời giới thiệu của nhà xuất bản Penguin Random House viết ngắn gọn về sách.

Cuốn sách Hidden Creatures của Dino Martins là một tuyển tập hấp dẫn về các loài sinh vật, có loài lớn, có loài nhỏ, có loài vô hại và có loài nguy hiểm, luôn rình rập những sinh vật máu nóng.

Trong sách, có sán dây, có thể dài tới 36 mét trong ruột cá voi; ruồi tsetse (ruồi xê xê), một tác nhân truyền bệnh khét tiếng có thể đâm xuyên da ngay cả cá sấu bằng cái miệng như kim của nó; và biểu tượng phổ biến nhất của hành vi ký sinh: đỉa. Từ lâu bị coi là loài ký sinh, những sinh vật này thực chất là một phần thiết yếu của mọi hệ sinh thái.

4 giọng kể về thế giới sinh vật đa dạng

Theo đánh giá của The Guardian, sách được trình bày theo 4 mạch văn riêng biệt. Mạch văn đầu tiên gồm những mô tả trữ tình về chính thiên nhiên, được viết bởi một người quan sát tinh tường, say mê những gì mình nhìn thấy.

Sách Hidden Creatures. Ảnh: FB Dino J. Martins.

Sự trữ tình ấy lan tỏa đến cả những cảnh tượng kinh hoàng, ví dụ, những đoạn văn xuất hiện trong mô tả về xác một con voi đang phân hủy dưới ánh nắng trưa ở Kenya, từ từ bị phân rã bởi một đám giòi. "Một nồi giòi sôi sùng sục cuộn trào trong những làn sóng hơi nước".

Sau đó, giọng văn chuyển từ trữ tình sang phân loại, liệt kê các chi và bộ của các loài sinh vật khác nhau. Martins kinh ngạc, và người đọc cũng vậy, trước sự sáng tạo của thiên nhiên.

Tiếp theo là bản cáo trạng. Một trong những phần kinh hoàng nhất đề cập đến vòng đời của giun mắt. Chúng sống trong hốc mắt - mí mắt, kết mạc, tuyến lệ. Giun cái đẻ trứng, trứng nở và ấu trùng bơi ra ngoài vào dịch nhầy của mắt.

Ruồi bị thu hút bởi "dịch tiết của mắt" sẽ hút dịch có ấu trùng; bên trong ruồi, ấu trùng chui từ ruột vào tinh hoàn hoặc nang trứng, phát triển, sau đó di chuyển lên đầu ruồi và chờ đợi. Khi con ruồi đó đến hút nước mắt từ mắt của một con vật khác, ấu trùng sẽ chui ra và vòng đời lại bắt đầu.

Ở một vài đoạn trong cuốn sách, Martins, miễn cưỡng chuyển sang chế độ "tiêu diệt lũ thú dữ" sau khi giải thích sự khéo léo quỷ quyệt, thậm chí là vẻ đẹp, của vòng đời của một số sinh vật vẫn đang gây ra sự khốn khổ triền miên hoặc những căn bệnh quái ác, làm suy nhược cơ thể cho hàng triệu người.

Cuối cùng, ngay khi bạn nghĩ mình không thể chịu đựng thêm một lời nào về bất kỳ sinh vật nào khác ngoài mèo nhà, tác giả lại làm người đọc thích thú với những giai thoại duyên dáng, hồn nhiên về những chuyến đi thực địa của mình ở Kenya và những cuộc trò chuyện với sinh viên và nông dân.

Trong cách kể chuyện đa ngành của Martins, ký sinh trùng gợi lên trong người đọc cảm giác mà người ta thường dành cho những tên tội phạm thông minh, sáng tạo: sự ngưỡng mộ trước sự tài tình của mánh khóe, sự ghê tởm trước những chi tiết của vụ lừa đảo, và quyết tâm chấm dứt nó.

Nhưng cuối cùng, có lẽ cảm giác dai dẳng nhất, và là điều mà Martins truyền tải một cách tuyệt vời, là sự kinh ngạc trước sự đa dạng và khả năng sáng tạo tuyệt vời của thế giới sống.