Elon Musk thường được mô tả theo 2 thái cực, là một thiên tài công nghệ đang tìm cách giải cứu nhân loại, hoặc một tỷ phú gây tranh cãi với những phát ngôn và quyết định khó đoán.
Tuy nhiên, theo tác giả Quinn Slobodian và Ben Tarnoff, câu hỏi quan trọng nhất không phải Musk thực sự là người như thế nào, mà là sự trỗi dậy của ông phản ánh điều gì về nền kinh tế thế giới.
Đó cũng là luận điểm xuyên suốt cuốn sách Muskism (tạm dịch: Chủ nghĩa Musk), tác phẩm tìm cách lý giải ảnh hưởng của người đứng sau Tesla, SpaceX và mạng xã hội X dưới góc độ lịch sử kinh tế.
Slobodian, nhà sử học tại Đại học Boston, cùng Tarnoff, cây viết chuyên về công nghệ, cho rằng Musk không đơn thuần là một doanh nhân thành công. Phương thức kinh doanh và quản trị của ông có thể là dấu hiệu cho sự hình thành một mô hình chủ nghĩa tư bản mới.
Từ chủ nghĩa Ford đến mô hình của Elon Musk
Tên gọi Muskism được hai tác giả xây dựng dựa trên khái niệm Fordism (chủ nghĩa Ford), gắn với Henry Ford, người góp phần định hình nền sản xuất công nghiệp thế kỷ XX.
Mô hình Fordism dựa trên sự kết hợp giữa sản xuất hàng loạt và tiêu dùng đại chúng. Việc chuẩn hóa dây chuyền giúp doanh nghiệp giảm chi phí, mở rộng quy mô, đồng thời tạo điều kiện để nhiều người lao động tiếp cận những sản phẩm trước đây vốn đắt đỏ.
Theo Slobodian và Tarnoff, nếu Fordism từng là mô hình tiêu biểu của chủ nghĩa tư bản thế kỷ trước, thì Muskism có thể trở thành một trong những mô hình đặc trưng của thế kỷ XXI.
Cả hai đều gắn với tham vọng hiện đại hóa nền kinh tế thông qua công nghệ. Tuy nhiên, các tác giả cho rằng chúng khác nhau ở cách phân phối lợi ích và tổ chức quyền lực.
Trong khi Fordism gắn sản xuất quy mô lớn với sự mở rộng tiêu dùng đại chúng, Muskism đặt trọng tâm vào lời hứa về khả năng tự chủ nhờ công nghệ.
 |
| Cuốn sách cho thấy sức ảnh hưởng của Elon Musk với nước Mỹ nói riêng và thế giới nói chung. Ảnh: Amazon. |
Theo đó, trong một thế giới ngày càng bất ổn, chính phủ, doanh nghiệp và cá nhân có thể giảm sự phụ thuộc vào những hệ thống truyền thống bằng cách sử dụng hạ tầng công nghệ tiên tiến.
Thế nhưng, hai tác giả chỉ ra một nghịch lý rằng việc tìm kiếm sự tự chủ thông qua các sản phẩm và dịch vụ của Musk có thể khiến khách hàng ngày càng phụ thuộc vào chính hệ sinh thái do ông kiểm soát.
SpaceX là ví dụ nổi bật.
Theo số liệu được dẫn trong bài bình luận sách trên The Guardian, công ty hàng không vũ trụ này chiếm khoảng 95% số vụ phóng lên quỹ đạo của Mỹ, đồng thời giữ vai trò quan trọng trong việc cung cấp dịch vụ cho NASA và Lầu Năm Góc.
Sự phát triển của SpaceX giúp Mỹ mở rộng năng lực tiếp cận không gian, nhưng cũng đặt ra vấn đề về mức độ phụ thuộc của các cơ quan nhà nước vào một doanh nghiệp tư nhân.
Tại Tesla, Musk xây dựng hệ sinh thái xoay quanh xe điện, pin lưu trữ năng lượng và các công nghệ hỗ trợ lái xe.
Các sản phẩm này được quảng bá với khả năng giúp người dùng chủ động hơn trong di chuyển và sử dụng năng lượng. Tuy nhiên, theo lập luận của hai tác giả, chúng cũng khiến khách hàng gắn bó ngày càng sâu với hệ thống công nghệ và dịch vụ do Tesla cung cấp.
Câu chuyện tương tự xuất hiện ở X và chatbot Grok.
Sau khi thâu tóm Twitter và đổi tên thành X, Musk tuyên bố muốn xây dựng một không gian thúc đẩy tự do ngôn luận.
Tuy nhiên, Slobodian và Tarnoff cho rằng nền tảng này ngày càng phản ánh rõ quan điểm cá nhân và ảnh hưởng chính trị của chính Musk.
Từ đó, tác giả đặt ra vấn đề rộng hơn rằng điều gì xảy ra khi một cá nhân đồng thời kiểm soát những hạ tầng quan trọng liên quan đến giao thông, năng lượng, thông tin và công nghệ?
Khi tỷ phú công nghệ bước vào bộ máy chính phủ
Một trong những phần đáng chú ý nhất của Muskism đề cập 130 ngày Musk tham gia chính quyền liên bang Mỹ với tư cách nhân viên chính phủ đặc biệt, gắn với Bộ Hiệu quả Chính phủ (DOGE).
Theo 2 tác giả, Musk tiếp cận hoạt động quản lý nhà nước bằng tư duy của một kỹ sư phần mềm Hệ thống nào vận hành kém hiệu quả thì cần được sửa lỗi, tối ưu hóa hoặc loại bỏ những thành phần không cần thiết.
Tuy nhiên, cách tiếp cận này vấp phải những giới hạn khi áp dụng vào bộ máy chính phủ, nơi các quyết định hành chính liên quan trực tiếp đến cuộc sống của hàng triệu người.
Cuốn sách đặc biệt chú ý đến cách Musk sử dụng những phép so sánh từ lĩnh vực máy tính để diễn giải các vấn đề xã hội.
Trong một số phát biểu được các tác giả dẫn lại, ông mô tả sự đồng cảm như một lỗ hổng có thể bị khai thác, xã hội như một hệ thống chứa mã lỗi và những yếu tố không phù hợp cần được sửa chữa hoặc xóa bỏ.
Theo Slobodian và Tarnoff, tư duy này phản ánh quan điểm coi các vấn đề xã hội phức tạp có thể được giải quyết bằng phương pháp kỹ thuật, tương tự cách xử lý lỗi trong phần mềm.
Tuy nhiên, việc điều hành một quốc gia không đơn giản như vận hành một doanh nghiệp công nghệ, bởi chính sách công phải cân nhắc nhiều nhóm lợi ích và những hậu quả khó định lượng.
Để lý giải nguồn gốc tư tưởng của Musk, hai tác giả cũng lần ngược lịch sử gia đình ông.
Ông ngoại của Musk, Joshua Haldeman, là người Canada ủng hộ phong trào Technocracy, vốn đề cao vai trò của giới chuyên gia kỹ thuật trong quản lý xã hội.
Năm 1950, Haldeman chuyển đến Nam Phi, khi quốc gia này đang vận hành dưới chế độ phân biệt chủng tộc apartheid.
Theo hai tác giả, môi trường gia đình cùng những năm tháng Musk trưởng thành tại Pretoria có thể giúp lý giải một số quan điểm của ông về công nghệ, quyền lực và cách tổ chức xã hội.
Họ còn đưa ra lập luận gây tranh cãi rằng những đặc điểm của xã hội Nam Phi thời apartheid đã góp phần hình thành nền tảng tư tưởng của Muskism.
Dẫu vậy, đây là cách diễn giải lịch sử của các tác giả, không phải một mối quan hệ nhân quả đã được chứng minh.
Ở phần cuối, cuốn sách quay lại phép so sánh với Henry Ford.
Fordism không biến mất cùng Henry Ford mà tiếp tục tồn tại như một mô hình tổ chức sản xuất và tiêu dùng, ảnh hưởng đến nhiều doanh nghiệp và nền kinh tế trong nhiều thập niên.
Với Muskism, câu hỏi là liệu những đặc điểm như sự gắn kết giữa nhà nước và doanh nghiệp công nghệ, quản trị dựa trên thuật toán hay xu hướng tập trung quyền lực có tiếp tục tồn tại khi không còn gắn với cá nhân Elon Musk.
Thay vì chỉ tập trung vào khối tài sản hay những tranh cãi cá nhân, cuốn sách đặt câu hỏi về tương lai của nền kinh tế khi ngày càng nhiều nguồn lực, hạ tầng công nghệ và ảnh hưởng chính trị tập trung trong tay một số ít doanh nhân.
Tri Thức - Znews giới thiệu độc giả Tủ sách kiến thức kinh tế với đa dạng cuốn sách, câu chuyện trong lĩnh vực kinh doanh, kinh tế. Là nguồn tư liệu cho những người quan tâm và muốn nâng cao kiến thức trong lĩnh vực kinh tế. Những cuốn sách, câu chuyện trong Tủ sách không chỉ đơn thuần là những tác phẩm của tri thức mà còn chứa đựng bí quyết, kinh nghiệm quý báu từ các tác giả, nhà quản lý có uy tín và kinh nghiệm lâu năm trong ngành.
Đọc sách không chỉ giúp người đọc tiếp cận những kiến thức mới mà còn giúp mở rộng tầm nhìn và phát triển bản thân. Tủ sách kiến thức kinh tế mong muốn lan tỏa tri thức trong lĩnh vực kinh doanh, đồng thời phát triển văn hóa đọc cho người Việt.
