Tại sao Nhật Bản bỏ Tết Nguyên đán?

Tết ở Nhật Bản. Ảnh: Tokyo Cheapo.

Cũng như nhiều xã hội Đông Á, người Nhật từng sống trong hệ lịch âm - dương chịu ảnh hưởng từ Trung Hoa, nơi các tiết lễ và nghi thức, bao gồm thời khắc chuyển giao năm mới được tính theo chu kỳ trăng. Nhưng đến cuối thế kỷ XIX, khi làn sóng phương Tây ập tới và cuộc Minh Trị Duy tân mở màn, Nhật Bản bước vào một cuộc tái cấu trúc lớn: hiện đại hóa quốc gia bằng cách chuẩn hóa mọi thứ, từ thể chế đến cách đo thời gian.

Theo Thư viện Quốc hội Nhật Bản (National Diet Library), năm 1872, chính quyền ban hành quyết định chuyển sang sử dụng lịch Gregory và từ ngày 1/1/1873, năm mới chính thức được tính theo dương lịch, thay thế hoàn toàn hệ lịch cũ trong quản lý nhà nước.

Sự thay đổi này không chỉ mang tính biểu tượng mà còn xuất phát từ nhu cầu thực tiễn. Trong bối cảnh Nhật Bản mở cửa giao thương và thiết lập quan hệ ngoại giao với các cường quốc châu Âu, việc sử dụng cùng một hệ thống lịch giúp đồng bộ hóa các hoạt động thương mại, vận tải, hợp đồng và trao đổi quốc tế.

Encyclopaedia Britannica ghi nhận đây là một phần của quá trình chuẩn hóa thể chế, khi Nhật Bản xây dựng bộ máy hành chính, quân đội, giáo dục và hệ thống pháp luật theo chuẩn phương Tây. Việc duy trì lịch âm - dương, vốn phức tạp với tháng nhuận và cách tính không cố định, được xem là không còn phù hợp với một nhà nước đang vận hành theo mô hình công nghiệp hiện đại.

Các nhà nghiên cứu lịch pháp tại Seiko Museum Ginza cũng chỉ ra yếu tố kỹ thuật của hệ lịch cũ. Lịch âm - dương cần bổ sung tháng nhuận định kỳ để khớp với chu kỳ mặt trời, khiến việc tính toán thời gian hành chính và tài chính trở nên rườm rà.

Chuyển sang lịch mặt trời mang lại sự ổn định và dễ dự đoán hơn trong quản trị. Một số phân tích còn cho rằng quyết định làm nhanh việc đổi lịch giúp chính quyền tránh phát sinh thêm chi phí lương bổng nếu năm đó có tháng nhuận, dù đây thường được xem là yếu tố phụ bên cạnh mục tiêu cải cách lớn hơn.

Tuy nhiên, “bỏ” Tết Nguyên đán không có nghĩa Nhật Bản từ bỏ văn hóa năm mới. Trái lại, các nghi thức truyền thống được chuyển sang dịp Tết dương lịch, gọi là Shōgatsu, và trở thành kỳ nghỉ quan trọng nhất trong năm. Trong những ngày đầu tháng 1, người dân thực hiện hatsumōde - chuyến đi viếng đền, chùa đầu năm để cầu sức khỏe và may mắn.

Trước thềm năm mới, các gia đình dọn dẹp nhà cửa theo phong tục ōsōji, trang trí cổng bằng kadomatsu (cành thông, tre) và đặt shimenawa trước cửa để xua tà khí. Trên bàn ăn là các hộp món truyền thống osechi-ryōri, mỗi món mang ý nghĩa cát tường như trường thọ hay thịnh vượng.

Việc gửi thiệp chúc mừng năm mới, gọi là nengajō, vẫn được duy trì rộng rãi. Trẻ em mong chờ otoshidama - tiền mừng tuổi đựng trong phong bao, tương tự phong tục ở nhiều nước châu Á. Đêm giao thừa, người dân ăn mì trường thọ toshikoshi soba, trong khi các ngôi chùa rung chuông 108 tiếng để tượng trưng cho việc gột bỏ phiền não, mở đầu năm mới thanh sạch.

Theo Nippon, nhiều yếu tố của lịch cổ, từ tên tháng truyền thống đến hệ 12 con giáp, vẫn hiện diện trong đời sống văn hóa Nhật, cho thấy sự kế thừa, không phải đoạn tuyệt.