Tại sao lệnh ngừng bắn Mỹ - Iran luôn ‘nguy kịch’?

Trong quá trình gây áp lực đối với Iran, trong tháng 5, Tổng thống Mỹ Donald Trump từng tuyên bố lệnh ngừng bắn đang ở trong tình trạng “nguy kịch, phải thở máy”. Khi đó, ông Trump từng nhiều lần đe dọa nối lại hành động quân sự.

Đến ngày 7/6, loạt động thái tấn công qua lại giữa Iran và Israel tiếp tục đe dọa lệnh ngừng bắn. Dù ông Trump “dập lửa” kịp thời để cứu vãn tình hình, tránh để xảy ra leo thang xung đột mất kiểm soát, nhưng mọi việc chưa dừng lại.

Dù Israel và Iran cùng tuyên bố dừng các đòn tấn công qua lại, nhưng Israel hiện vẫn tấn công vào Lebanon. Động thái này có nguy cơ khiến xung đột giữa Israel và Iran rơi vào vòng đối đầu mới. Có nhiều lý do khiến thỏa thuận ngừng bắn tại Iran luôn ở trong trạng thái mong manh.

Lệnh ngừng bắn lỏng lẻo

Các lệnh ngừng bắn thường không phải để tồn tại vĩnh viễn. Việc nhất trí tạm dừng xung đột trong một khoảng thời gian có thể giúp duy trì các kênh liên lạc, đồng thời xây dựng lòng tin và động lực cho những cuộc đàm phán hòa bình thực chất hơn. Đây chính là mục tiêu của lệnh ngừng bắn ngày 8/4 giữa Mỹ và Iran.

Thỏa thuận ngừng bắn này tạo điều kiện để hai bên thảo luận về đề xuất hòa bình. Lệnh ngừng bắn tạm thời nhiều khả năng vẫn chỉ dừng ở mức tạm thời, nếu các bên không thể tiến tới cam kết sâu rộng hơn.

Toàn văn thỏa thuận ngừng bắn giữa Iran và Mỹ ngày 8/4 chưa từng được công bố, thậm chí văn bản này thực sự không hề tồn tại. Các phát biểu công khai từ các bên liên quan trong thời gian qua cho thấy thỏa thuận này thiếu các cơ chế mạnh nhằm bảo đảm sự tuân thủ, đồng thời chưa xem xét đến các biện pháp bảo đảm an ninh dài hạn.

Tổng thống Mỹ Donald Trump đứng cạnh Bộ trưởng Nội vụ Mỹ Doug Burgum tại sân bay quốc tế John F. Kennedy ở New York, Mỹ, ngày 8/6. Ảnh: Reuters.

Ban đầu, khi công bố lệnh ngừng bắn ngày 8/4, ông Trump cho biết Mỹ đồng ý ngừng bắn trong hai tuần để đổi lấy việc Iran mở lại eo biển Hormuz. Tuy nhiên, ông không đề cập cách thức giám sát hoặc thực thi thỏa thuận bởi bên thứ ba, cũng như những hành động quân sự nào sẽ bị xem là vi phạm lệnh ngừng bắn.

Nhiều nhà phân tích cho rằng ông Trump có xu hướng ưu tiên các thỏa thuận mang tính giao dịch, được thực hiện nhanh chóng, hơn là những thỏa thuận có tính bền vững, nhưng đòi hỏi đầu tư nhiều thời gian, công sức.

Một số ý kiến khác nhận định việc ông Trump quá vội vàng tuyên bố cuộc xung đột tại Iran đã được giải quyết, khiến lệnh ngừng bắn từ một bước đi thực chất hướng tới chấm dứt chiến tranh, lại trở thành hình thức “ngoại giao trình diễn”.

Vấn đề Lebanon bị xem nhẹ

Tình hình còn phức tạp hơn bởi xung đột Israel - Lebanon có mối liên hệ chặt chẽ với cuộc khủng hoảng tại Iran. Chính quyền Iran tuyên bố bất cứ thỏa thuận hòa bình nào với Mỹ cũng phải bao gồm việc ngừng chiến tại Lebanon.

Thế giới đang chứng kiến giai đoạn mới của cuộc xung đột tại Iran, khi quân đội Iran lần đầu tiên có hành động can dự trực tiếp để hỗ trợ lực lượng Hezbollah trong đêm 7/6.

Điều Iran đang cố gắng thực hiện là bảo đảm mặt trận Lebanon và Iran được gắn kết với nhau, trong khi Mỹ và Israel tìm cách tách biệt hai chiến trường này.

Một số khu vực ở Lebanon vẫn phải hứng đòn tấn công từ Israel trong ngày 9/6. Ảnh: Reuters.

Theo nhận định của ông Trita Parsi, đồng sáng lập Viện Quincy vì Chính sách Nhà nước Có trách nhiệm, phản ứng của Iran trước các cuộc tấn công của Israel nhằm vào Lebanon cho thấy sự thay đổi lớn trong chính sách phòng thủ tại Trung Đông.

Trao đổi với Al Jazeera, ông Parsi cho rằng ranh giới chiến sự và các giới hạn răn đe của Iran đã thay đổi, khi Tehran quyết thiết lập tuyến răn đe mới bao quanh Lebanon.

Chính việc Mỹ từng không nghiêm túc nhìn nhận vấn đề Lebanon trong quá trình thỏa thuận với Iran đã góp phần đặt ra những nguy cơ mới cho tiến trình đàm phán.

Các đợt tấn công của Iran nhằm vào Israel đã gửi thông điệp cứng rắn liên quan đến vấn đề Lebanon. Lập trường của Tehran trong vấn đề này là rất rõ ràng: Iran sẽ đáp trả nếu Israel quyết định tiếp tục các cuộc tấn công vào lãnh thổ Lebanon.

Ngay sau đòn tấn công cảnh cáo, Iran đã nỗ lực kiềm chế để không đáp trả quyết liệt các đợt tấn công trả đũa của Israel. Dù vậy, những đòn tấn công tiếp diễn của Israel nhằm vào Lebanon, dù với quy mô nhỏ, vẫn khiến tình hình tại khu vực tiếp tục đứng trước nguy cơ leo thang.

Mỹ bất lực với Israel

Theo Al Jazeera, ông Netanyahu có xu hướng muốn cuộc chiến tiếp diễn để cứu vãn hình ảnh “lãnh đạo cứng rắn” trong mắt cử tri Israel. Thực tế tại Israel, quan điểm phổ biến là muốn cuộc chiến này tiếp diễn.

Động thái đáp trả của Israel vào Iran và vẫn tiếp tục những đòn tấn công nhỏ lẻ vào Lebanon không chỉ vì Israel muốn tiếp tục chiến sự, mà còn bởi hình ảnh của Thủ tướng Netanyahu thời gian qua đã bị ảnh hưởng tiêu cực. Ông Netanyahu ngày càng bị cử tri trong nước nhìn nhận là người phải làm theo chỉ đạo của ông Trump.

Những thông tin rò rỉ về cuộc điện đàm giữa ông Trump và ông Netanyahu hồi đầu tuần cũng đã gây ra nhiều căng thẳng tại Israel. Cảm nhận chung là ông Trump đã khiển trách ông Netanyahu, yêu cầu ông không mở rộng các hoạt động quân sự, không tấn công đáp trả Iran và dừng tấn công Lebanon. Điều này khiến hình ảnh của ông Netanyahu bị ảnh hưởng tiêu cực trong mắt công chúng Israel.

Nguyên nhân là bởi trước nay, ông Netanyahu vẫn xây dựng sự nghiệp chính trị của mình dựa trên hình ảnh không chỉ là một nhà lãnh đạo cứng rắn, mà còn là người sẵn sàng thách thức cả Mỹ trong mối quan hệ đồng minh, để theo đuổi các lợi ích và mục tiêu chiến lược của Israel.

Vì vậy, khi ông bị thúc ép và buộc phải dừng một số hoạt động quân sự mà lực lượng Israel muốn theo đuổi, điều đó không mang lại lợi ích cho ông Netanyahu xét về mặt lợi thế chính trị trong nước.

Nhiều người Israel vốn đã kỳ vọng ông Netanyahu sẽ có những bước đi bất ngờ nhằm tìm cách phá vỡ các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran. Ở nhiều khía cạnh, ông Netanyahu lúc này cũng cần giữ thể diện trước cử tri trong nước.

Liên quan đến hoạt động bầu cử sẽ diễn ra vào cuối năm nay, ông Netanyahu cần có những bước đi được lòng cử tri để nâng cao khả năng duy trì quyền lực ở trong nước.

Những ngôn từ mạnh mẽ của ông Trump hiện cũng không còn kiềm chế ông Netanyahu hiệu quả. Ảnh: Reuters.

Ông Ori Goldberg, nhà phân tích chính trị người Israel, cho rằng những diễn biến gần đây sẽ để lại tác động lâu dài đối với quan hệ Mỹ - Israel. Hiện tại, mối quan hệ này nhiều khả năng đang ở trong “trạng thái căng thẳng” sau khi ông Netanyahu phớt lờ lời kêu gọi của ông Trump trong việc không tiếp tục tiến hành các đòn tấn công.

Những phát biểu cứng rắn của ông Trump dành cho ông Netanyahu dường như không mang lại hiệu quả. Đây không phải điều tích cực đối với ông Trump ở thời điểm hiện tại.

Hiện tại, các quan chức và nhà ngoại giao Mỹ sẽ phải nỗ lực thúc đẩy thỏa thuận hòa bình không chỉ giữa Mỹ và Iran, mà còn giữa Lebanon và Israel.

Vì vậy, câu hỏi được đặt ra là Mỹ hiện còn bao nhiêu đòn bẩy ảnh hưởng với các bên, khi những lời lẽ mạnh mẽ từ ông Trump cũng không còn được ông Netanyahu đáp lại bằng hành động tương xứng.

Thật khó để hình dung một thỏa thuận có thể sớm đạt được giữa Mỹ và Iran lúc này, bất chấp sự lạc quan của ông Trump rằng hai bên có thể đi đến đồng thuận chỉ trong vài ngày tới. Mỗi đòn tấn công do Israel thực hiện lúc này đều làm gia tăng áp lực đối với Mỹ và tiến trình đàm phán.