Tác giả gen Z đoạt giải Văn học Kim Đồng: Viết để tự cứu lấy bản thân

Tháng 6/2025, tại Lễ trao Giải thưởng Văn học Kim Đồng lần thứ I, những tác phẩm đoạt giải được xướng tên không khỏi khiến hội trường bối rối - những cái tên lạ lẫm, hóa ra đều là bản thảo mà Nhà xuất bản Kim Đồng - đơn vị chủ trì giải thưởng - đã "ủ men" thật kỹ, không mảy may ra tín hiệu hay nhá hàng trước đó, khoan nói đến chuyện xuất bản. Nên làm gì khi trời nổi gió?, tác phẩm đoạt giải nhất, càng khơi gợi tò mò vì nhan đề là câu hỏi thoạt nghe không mấy quen tai.

Chia sẻ trong khoảnh khắc nhận giải, tác giả Giai Du cho biết bản thân cũng bất ngờ, bởi lẽ trước khi gửi đi giấy mời tham dự (không hé lộ thông tin gì), thì nhà xuất bản hoàn toàn "bặt vô âm tín" kể từ ngày anh gửi đi bản thảo dự thi.

Gần một năm trôi qua, Giai Du đã kịp nhận thêm giải thưởng Văn học trẻ năm 2025 của Hội Nhà văn TP.HCM cho tiểu thuyết Lân tinh, trước khi Nên làm gì khi trời nổi gió? được xuất bản.

Nhân dịp Nên làm gì khi trời nổi gió? đến tay độc giả, Tri thức - ZNews hân hạnh được trò chuyện với Giai Du về quá trình thai nghén tác phẩm này.

Khó khăn phải đối diện chưa bao giờ là việc viết

- Gần ba năm trôi qua kể từ khi anh hoàn thành bản thảo này, cho đến hôm nay cầm sách trên tay, cảm xúc của anh ra sao?

- Ba năm là một khoảng thời gian đủ dài để tôi… quên hết những gì bản thân đã viết. Vào đợt nhận giải thưởng, tôi phải ngồi đọc lại tác phẩm một lần nữa để nhớ xem bản thân đã viết gì trong ấy. Tôi buộc phải quên đi những tác phẩm đã hoàn thành để còn tinh thần viết những tác phẩm khác, đi vào những câu chuyện khác. Thế nên tâm thế khi đọc lại tác phẩm này của tôi gần như mới tinh, kèm theo đó là những bất ngờ thú vị vì không ngờ bản thân hồi trước có khả năng viết ra một tác phẩm như vậy.

Tác phẩm truyện dài thiếu nhi Nên làm gì khi trời nổi gió? của tác giả Giai Du, do NXB Kim Đồng phát hành. Ảnh: T.A.

- Đọc lại câu chuyện, có điều gì anh thấy bản thân mình đã thay đổi so với thời điểm viết ra tác phẩm đó?

- Trước hết có lẽ là sự thay đổi về trải nghiệm, tôi không còn giữ được sự hồn nhiên của ba năm về trước - nghĩa là hồi tôi mới 22 tuổi, rất trẻ. Thứ hai là giọng văn toát lên vẻ tự tin hồi ấy. Thứ ba là hoàn cảnh đặc biệt xảy ra khi tôi đặt bút viết tác phẩm cách đây ba năm, hồi ấy tôi còn nhiều hoang mang và tin rằng “mình sẽ không thể vượt qua được những khó khăn hiện tại”, đến giờ tôi vẫn còn nhiều chật vật lắm, nhưng có lẽ không còn cảm giác viết để tự cứu lấy bản thân như lúc viết Nên làm gì khi trời nổi gió? nữa.

Do đó, lúc đọc lại, tôi đã nghĩ sẽ khó mà thực hiện một tác phẩm tương tự thế này ở độ tuổi khác, bản thân người viết đã thay đổi rất nhiều, tôi đã đạt được nhiều thứ và mất đi nhiều thứ trong quãng thời gian qua.

- Đâu là nguồn cảm hứng khơi gợi cho anh ý tưởng “20 điều nên làm khi trời nổi gió” trong tác phẩm này?

- Cảm hứng của tôi, không chỉ ở tác phẩm này mà cả nhiều tác phẩm khác, là ý nghĩa trong những điều thường nhật, ý nghĩa của một cuộc sống bình thường. 20 điều được liệt kê trong tác phẩm đều dựa trên tinh thần đó, dù sẽ có những điều nghe thật lớn lao, nhưng tựu trung chúng đều quy về những công việc thường nhật: ăn kẹo, nấu nướng, thăm bạn bè, phơi quần áo, nghe tiếng tim đập… Tôi tin rằng một câu chuyện được xây dựng rất mực “tầm thường”, kết hợp từ những cảm hứng đời thường như thế, vẫn sẽ có khả năng được nhìn thấy.

- Anh đã mất bao lâu từ khi đặt bút viết dòng đầu tiên đến khi hoàn thành? Đâu là khó khăn lớn nhất trong quá trình đó?

- Quá trình viết của tôi luôn rất nhanh, với tác phẩm có dung lượng khá ngắn như Nên làm gì khi trời nổi gió?, tôi đã viết liền mạch trong hơn một tháng. Tuy nhiên, cần rất nhiều năm để xây dựng nó trong đầu, tôi đã nghĩ về một tác phẩm như thế này khi còn học cấp ba, tất nhiên thành phẩm hiện tại đã rất khác so với những hình dung hồi ấy. Những tác phẩm tôi viết không có tác phẩm nào không được xây dựng dưới một năm, nhờ vậy mà quá trình viết của tôi luôn rất nhanh, rất tự tin và tốn ít thời gian hơn dự định, ít nhất thì điều ấy cũng đúng với những tác phẩm đã in đến thời điểm hiện tại.

Khó khăn tôi phải đối diện chưa bao giờ là việc viết, mà là những công việc xung quanh nó. Với Nên làm gì khi trời nổi gió?, cái khó nằm ở tâm thế viết, viết như thế nào và xử lý các chất liệu thế nào: Làm sao kể về một vụ ly hôn qua góc nhìn của một cậu bé mười tuổi còn chưa biết đến từ “ly hôn”? Làm sao để kể về một hậu quả chiến tranh ở giữa cuộc sống đời thường, mà đôi khi chúng ta không còn nhìn thấy, nhưng vẫn đang tồn tại? Làm sao để một cậu bé nói về những chủ đề rất lớn nhưng không làm mất đi góc nhìn ngây thơ?

Chúng đều là những câu hỏi mà tôi nghĩ với bất kỳ người viết nào cũng thấy “khó”, nhưng phải thực hiện thì mới có câu trả lời.

Tôi đã quyết sẽ không đứng yên một chỗ

Tác giả Giai Du. Ảnh: NVCC.

- Trong "Chiều chiều quạ nói với diều", anh cũng từng khai thác chủ đề ký ức và hành trình trưởng thành. Đến "Nên làm gì khi trời nổi gió?", vẫn xuất hiện các yếu tố này, song lại ở một phiên bản "trẻ thơ" hơn. Viết cho độ tuổi thiếu nhi, anh đã đặt mình vào tâm thế ra sao?

- Quy tắc của tôi là không giải thích tất cả, không nói tất cả và không cố “gồng” để vào vai bất kỳ nhân vật nào. Tâm thế trong việc viết hay đọc tác phẩm văn học thiếu nhi có một điểm thú vị: tác phẩm được triệt tiêu những nghĩa vụ và bổn phận, nó luôn được miễn trừ trách nhiệm khỏi những phận sự mà độc giả tìm kiếm ở nó.

Cá nhân tôi không nghĩ một tác phẩm văn học thiếu nhi thì cần phải khác “thế này” hay “thế kia” so với những nhãn thể loại khác. Tâm thế viết của tôi là cứ viết như trên đời chẳng hề có sự cách biệt hay rào cản thể loại nào cả. Bởi vì thế giới của trẻ em vốn cũng không có những rào cản như thế, người viết và cuốn sách không cần phải tự vây mình lại. Tâm thế này có thể gây tranh cãi, nhưng hãy nhìn vào những “tác phẩm được gắn nhãn dành cho thiếu nhi” thành công nhất, ta sẽ thấy những biểu hiện thú vị không ngờ nhất.

- Cậu bé Phong đa cảm trong sách đã cho thấy thế giới nội tâm trẻ nhỏ có thể phong phú đến nhường nào, dẫu hiểu biết về thế giới còn có thể bị giới hạn bởi nhận thức của độ tuổi. Xây dựng nhân vật này, anh có được truyền cảm hứng bởi tác phẩm nào khác không?

- Tôi tiếp nhận và được truyền cảm hứng từ nhiều tác phẩm đến mức tôi không còn có thể liệt kê chúng ra đầy đủ được nữa (cười). Sẽ có lúc tôi nhắc đến những tác phẩm khác nhau, và sự thật là tôi bị ảnh hưởng bởi tất cả những cuốn sách đó. Nhưng ở đây, tôi muốn liệt kê một tác phẩm tuyệt vời bậc nhất, hẳn đã gắn liền với tuổi thơ của rất nhiều người: Tuyển tập truyện cổ Andersen.

Chắc sẽ có nhiều người bất ngờ, vì trong tác phẩm tôi viết không có dấu vết nào của thế giới phép thuật, những cuộc phiêu lưu kỳ lạ hay những chú lính chì biết di chuyển. Nhưng tôi nhớ hồi còn học tiểu học, tôi đã đọc đoạn trích được in trong sách giáo khoa kể về một người mẹ cố gắng cứu con khỏi thần chết. Sau đó tôi tò mò tìm đọc toàn bộ câu chuyện ấy và rất bất ngờ với đoạn kết.

Truyện cổ Andersen là một thế giới xa lạ, nhưng chúng xa lạ không phải vì những phép màu kỳ ảo, những món đồ hay cái bóng sống động, mà vì chúng nói về những điều không thể ngờ đến, đầy bất an và đôi khi gây ra cảm giác kháng cự, làm ta không dám đến gần.

Với những thành tựu hiện đại (đáng ngưỡng mộ) mà loài người chúng ta đạt được hôm nay, tôi nghĩ “phép màu” không còn là những điều xa lạ. Chính những thứ chúng ta không dám đến gần, không dám nhìn thẳng mới đang trở thành “xa” và “lạ”.

- Anh từng tâm sự viết cuốn sách này là một dịp để “trò chuyện với đứa trẻ bên trong mình”. Anh có thể chia sẻ thêm về điều này?

- Cần phải lý giải rõ hơn: đứa trẻ bên trong mình không nhất thiết phải là mình. Đó chỉ là một đứa trẻ và đôi khi, đứa trẻ ấy không giống tí nào với mình cả, thậm chí là có tính cách và hành xử trái ngược. Đó là một tồn tại nằm bên ngoài mình.

Nhân vật Phong trong tác phẩm Nên làm gì khi trời nổi gió?, đối với tôi, là một cậu bé như vậy. Tôi và cậu trò chuyện, tranh luận, có khi bất đồng ý kiến. Tôi giữ Phong lại như giữ một phần tâm hồn của mình lại, một phần nhỏ nhưng quan trọng. Đôi khi cả hai đối đầu trực diện: cậu ấy thuyết phục tôi rằng thế giới này rất đáng sống, tôi thì bảo rằng không, thế giới này chỉ đầy đau khổ. Và quá trình viết tác phẩm này thực chất là quá trình Phong chứng minh quan điểm của cậu ấy cho tôi thấy. Tôi nghĩ, Phong đã thành công.

- Giai Du đã xuất bản truyện dài, tiểu thuyết và cả truyện ngắn đăng báo, có thể nói là thử sức ở nhiều thể loại, chắc chỉ còn thiếu thơ. Anh còn tác phẩm nào sắp ra mắt hoặc đang trong quá trình thai nghén, có thể chia sẻ với độc giả?

- Sắp tới mình sẽ cho ra mắt tác phẩm thứ năm, điều đặc biệt là tác phẩm này xuất bản liền kề với Nên làm gì khi trời nổi gió?, cả hai được viết khá gần nhau nhưng… chẳng liên quan gì với nhau cả. Đây vẫn là một truyện dài, hẳn vẫn còn lâu mình mới có thể xuất bản một tiểu thuyết với dung lượng đáng kể hơn. Còn thơ thì khả năng cao là không thể, ít nhất là hiện tại.

Với quá trình thai nghén các tác phẩm khá đặc biệt, tôi hy vọng sẽ đem đến những diện mạo mới, đồng thời cũng khiến cái tên “Giai Du” trở nên lạ lẫm hơn, khó nắm bắt và tổng hợp hơn. Hy vọng sự “biến đổi liên tục” này sẽ không khiến độc giả bối rối, hoặc nếu cảm thấy bối rối thì đó cũng là một phần trong quá trình đọc. Hiện tại tôi chỉ mong rằng ở mỗi tác phẩm được ra mắt, tôi sẽ không còn là mình ở những tác phẩm trước đó. Tiến lên hay thụt lùi không phải vấn đề, quan trọng là một người như tôi đã quyết định sẽ không đứng yên một chỗ.