Sự thật về di sản UNESCO

Du khách chèo kayak khám phá các hang đá trên vịnh Hạ Long từ vị trí gần. Ảnh: Đức Nguyễn.

Giữa lúc UNESCO liên tục được nhắc đến sau mỗi mùa công bố các Di sản Thế giới mới, National Geographic ngày 17/7 đã đăng tải bài viết giải thích về ý nghĩa thực sự của danh hiệu này. Theo tạp chí, nhiều người vẫn cho rằng được UNESCO công nhận chỉ là sự vinh danh, trong khi đây còn là cam kết lâu dài về bảo tồn giữa quốc gia sở hữu và cộng đồng quốc tế.

Chương trình Di sản Thế giới được UNESCO khởi động vào tháng 11/1972 thông qua Công ước Di sản Thế giới (World Heritage Convention). Mục tiêu của công ước là xác định và bảo vệ những di sản văn hóa, thiên nhiên có "giá trị nổi bật toàn cầu" - tức những địa điểm được xem là có ý nghĩa đối với toàn nhân loại, chứ không chỉ riêng một quốc gia.

Được ghi danh vào Danh sách Di sản Thế giới UNESCO là một trong những sự công nhận danh giá nhất đối với các công trình kiến trúc, di tích lịch sử hay cảnh quan thiên nhiên. Tuy nhiên, theo UNESCO, việc ghi danh không đơn thuần là sự tôn vinh.

Khi một địa điểm trở thành Di sản Thế giới, quốc gia sở hữu cũng có trách nhiệm bảo vệ và duy trì giá trị của di sản đó. Nếu nơi này bị đe dọa bởi chiến tranh, thiên tai, ô nhiễm hay thiếu kinh phí bảo tồn, các quốc gia đã tham gia Công ước Di sản Thế giới có thể phối hợp hỗ trợ thông qua các chương trình cứu trợ và bảo tồn khẩn cấp. Đến năm 2025, đã có 196 quốc gia tham gia công ước này.

Hoàng hôn tháng 4 trên Vịnh Hạ Long - nơi được UNESCO công nhận là Di sản Thiên nhiên thế giới. Ảnh: Đinh Hà.

Trong hơn 50 năm qua, chương trình Di sản Thế giới đã góp phần bảo vệ nhiều địa điểm nổi tiếng trên thế giới. UNESCO từng gây sức ép để dừng dự án xây dựng đường cao tốc gần quần thể Kim tự tháp Giza (Ai Cập) và ngăn kế hoạch mở mỏ muối tại khu vực sinh sản của cá voi xám ở Mexico. Bên cạnh đó, tổ chức này cũng góp phần hủy bỏ dự án xây đập phía thượng nguồn thác Victoria ở châu Phi.

Nguồn quỹ từ các quốc gia thành viên cũng được sử dụng để tuyển dụng kiểm lâm, mở rộng khu bảo tồn, xây dựng trung tâm đón khách và trùng tu nhiều công trình, đền đài lịch sử. Dù không có nhiều quyền lực mang tính pháp lý, UNESCO vẫn được xem là một trong những tổ chức có ảnh hưởng lớn trong việc thúc đẩy các quốc gia gìn giữ những địa điểm có giá trị đặc biệt.

Hiện Danh sách Di sản Thế giới UNESCO có 1.248 địa điểm, gồm 972 di sản văn hóa, 235 di sản thiên nhiên và 41 di sản hỗn hợp mang cả giá trị văn hóa lẫn thiên nhiên. Riêng Mỹ có 26 Di sản Thế giới, trong đó có nhiều vườn quốc gia cùng các công trình nổi tiếng như Tượng Nữ thần Tự do ở New York hay Independence Hall tại Philadelphia.

Mỗi năm, UNESCO đều tổ chức các kỳ họp để xem xét hồ sơ đề cử mới. Vào mùa hè, các quốc gia thành viên bỏ phiếu bổ sung những địa điểm đủ điều kiện vào Danh sách Di sản Thế giới. Đến mùa đông, tổ chức này tiếp tục xem xét các tập quán, nghề truyền thống và loại hình văn hóa để ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể.

Bên cạnh đó, UNESCO còn duy trì Danh sách Di sản Thế giới đang bị đe dọa dành cho những địa điểm chịu tác động từ đô thị hóa, phát triển du lịch quá mức, xung đột vũ trang, thiên tai hoặc bị bỏ hoang. Tính đến năm 2025, có 53 di sản nằm trong danh sách này và cần được ưu tiên bảo vệ.

Khung cảnh phố cổ Hội An, Di sản Văn hoá thế giới tại Việt Nam được UNESCO công nhận. Ảnh: Đức Toàn.

Việt Nam cũng là một trong những quốc gia có nhiều di sản được UNESCO ghi danh. Tính đến tháng 7/2025, Việt Nam có 9 Di sản Thế giới được UNESCO ghi danh, gồm 6 Di sản Văn hóa thế giới, 2 Di sản Thiên nhiên thế giới và 1 Di sản hỗn hợp Văn hóa - Thiên nhiên thế giới.

9 Di sản Thế giới của Việt Nam được UNESCO ghi danh:

• Quần thể Di tích Cố đô Huế: Di sản Văn hoá thế giới, ghi danh năm 1993.
• Quần thể Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà: Di sản Thiên nhiên thế giới, ghi danh năm 1994, tái công nhận năm 2000, 2023.
• Đô thị cổ Hội An: Di sản Văn hoá thế giới, ghi danh năm 1999.
• Khu di tích Mỹ Sơn: Di sản Văn hoá thế giới, ghi danh năm 1999.
• Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng: Di sản Thiên nhiên thế giới, ghi danh năm 2003, tái công nhận năm 2015.
• Khu di tích trung tâm - Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội: Di sản Văn hoá thế giới, ghi danh năm 2010.
• Quần thể danh thắng Tràng An: Di sản hỗn hợp Văn hóa - Thiên nhiên thế giới (duy nhất tại Việt Nam và đầu tiên tại Đông Nam Á), ghi danh năm 2014.
• Thành nhà Hồ: Di sản Văn hoá thế giới, ghi danh năm 2011.
• Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc: Di sản Văn hoá thế giới, ghi danh năm 2025.