Căn bệnh một khi phát tác, tỷ lệ tử vong gần như 100%

Khoảng 4-5 tháng trước, người đàn ông bị con chó nuôi trong nhà cắn vào ngón chân phải, để lại vết xây xước và chảy máu. Ngay trong ngày, con vật tiếp tục cắn bố và con gái của bệnh nhân, rồi sang ngày hôm sau lại tấn công em trai ông.

Sau chuỗi sự việc liên tiếp, con chó bị người nhà đập chết. Những vết cắn ấy, vì sự chủ quan, đều không được nhớ đến để rồi dẫn đến hậu quả đau lòng sau đó.

Đa phần số ca mắc bệnh dại do chó mang virus dại gây nên. Ảnh: Shutterstock.

Những tiếc nuối và bất lực

Rạng sáng 13/1, người bệnh được đưa đến bệnh viện. Thời điểm này, ông còn tỉnh táo, tiếp xúc được, song đã xuất hiện những biểu hiện bất thường như đau tức dương vật, viêm nề bao quy đầu và đau vùng hạ vị.

Đến tối cùng ngày, tình trạng bệnh diễn tiến nhanh theo chiều hướng nặng. Người bệnh chảy nhiều nước bọt, sợ gió, sợ nước, kèm theo đau đầu, mệt mỏi, tức ngực và khó thở. Các biểu hiện đau tức dương vật và xuất tinh bất thường cũng xuất hiện rõ hơn. Bệnh nhân được các bác sĩ chẩn đoán theo dõi bệnh dại với tiên lượng rất xấu.

Sáng hôm sau, sau khi được bác sĩ giải thích rõ về tình trạng nguy kịch, gia đình xin cho bệnh nhân về nhà. Đến khoảng 14h cùng ngày, người đàn ông tử vong tại nhà trong tình trạng kích thích mạnh, sợ gió, sợ nước, sợ ánh sáng, kèm những cơn đau đầu dữ dội.

Trước đó không lâu, một trường hợp khác cũng được ghi nhận tại Bệnh viện Đa khoa Xuyên Á (TP.HCM). Trong quá trình theo dõi, người bệnh bất ngờ xuất hiện những cơn bứt rứt, run rẩy theo từng đợt, mỗi cơn kéo dài khoảng 30 giây.

Các triệu chứng đi kèm gồm sợ gió, sợ nước, sợ lạnh, cảm giác nghẹn tăng dần, cùng những cử chỉ cào cấu không tự chủ, khiến ê-kíp điều trị phải lập tức đánh giá lại tình trạng bệnh. Theo người nhà, trước đó bệnh nhân bị mèo cào nhưng không rõ vị trí nào.

Chủ quan với vết mèo cào khiến người đàn ông mắc bệnh dại.

Trước diễn tiến bất thường này, các bác sĩ nghi ngờ người bệnh có biểu hiện dại lên cơn và nhanh chóng chuyển tuyến để tiếp tục theo dõi, điều trị chuyên sâu. Tuy nhiên, người bệnh đã tử vong vài ngày sau đó.

Ở cả hai ca, các bác sĩ đều chứng kiến diễn tiến bệnh nhanh và dữ dội. Những biểu hiện sợ gió, sợ nước, kích thích, co giật, bức rứt xuất hiện dồn dập, đẩy người bệnh vào tình trạng quằn quại, đau đớn. Dù đã nỗ lực theo dõi và chuyển tuyến kịp thời, y tế gần như không còn biện pháp điều trị đặc hiệu khi bệnh dại bộc phát. Sự bất lực trước diễn tiến không thể đảo ngược của bệnh dại để lại nhiều tiếc nuối cho đội ngũ điều trị.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mỗi năm, thế giới ước tính có khoảng 59.000 ca tử vong do bệnh dại, song con số thực tế có thể cao hơn vì tình trạng báo cáo chưa đầy đủ. Tổng chi phí toàn cầu liên quan đến bệnh dại lên tới 8,6 tỷ USD mỗi năm, bao gồm chi phí y tế, mất thu nhập, sinh kế bị ảnh hưởng và những tổn thương tâm lý khó đo đếm.

Diễn tiến khó lường

Viện Y tế Quốc gia Mỹ (NIH) cho biết bệnh dại là bệnh truyền nhiễm do virus dại (Rabies virus) gây ra. Ở người, nguồn lây nhiễm gần như luôn bắt đầu từ vết cắn của động vật có vú mang virus, phổ biến nhất là chó. Những con đường lây truyền khác như tiếp xúc với niêm mạc hay hít phải khí dung chứa virus được ghi nhận rất hiếm.

Sau khi xâm nhập cơ thể, thường thông qua vết cắn, virus dại có thể “nằm yên” trong mô cơ gần vị trí tổn thương suốt thời gian ủ bệnh. Khi điều kiện thuận lợi, virus xâm nhập vào hệ thần kinh ngoại biên, di chuyển dọc theo các sợi thần kinh tiến thẳng về não. Một khi đã vào hệ thần kinh trung ương, virus nhân lên nhanh chóng và lan tỏa tới nhiều cơ quan, đặc biệt là tuyến nước bọt, tạo tiền đề cho sự lây truyền tiếp theo.

Virus dại có thể tấn công hệ thần kinh trung ương. Ảnh: Adobe Stock.

WHO cho biết thời gian ủ bệnh của bệnh dại thường vào khoảng 2-3 tháng, nhưng có thể rút ngắn chỉ còn một tuần hoặc kéo dài đến một năm, phụ thuộc vào vị trí vết cắn và lượng virus xâm nhập. Ở giai đoạn sớm, các triệu chứng thường mờ nhạt, như sốt nhẹ, đau nhức, hoặc cảm giác tê, châm chích, nóng rát bất thường tại vị trí bị cắn.

Khi virus lan tới hệ thần kinh trung ương, quá trình viêm não và tủy sống diễn tiến nhanh và gần như không thể đảo ngược. Dù các biện pháp điều trị có thể giúp kiểm soát phần nào triệu chứng, khả năng khỏi bệnh là cực kỳ hiếm và nếu sống sót, người bệnh thường phải đối mặt với các di chứng thần kinh nặng nề.

Ở người, bệnh dại biểu hiện dưới hai thể chính. Thể hung dữ thường gây kích động mạnh, tăng động, ảo giác, rối loạn phối hợp vận động, kèm sợ nước và sợ gió; người bệnh thường tử vong chỉ sau vài ngày do ngừng tim - hô hấp.

Thể liệt chiếm khoảng 20% số ca, diễn tiến kín đáo và kéo dài hơn, bắt đầu bằng tình trạng liệt cơ từ vị trí vết thương, sau đó tiến tới hôn mê và tử vong. Do biểu hiện không điển hình, thể này dễ bị chẩn đoán nhầm, khiến mức độ nguy hiểm của bệnh dại đôi khi bị đánh giá thấp hơn thực tế.

Hiểu lầm phổ biến về bệnh dại

Trong cộng đồng vẫn tồn tại nhiều hiểu lầm nguy hiểm về bệnh dại. Không ít người cho rằng chỉ những vết cắn sâu, chảy máu rõ rệt mới có nguy cơ gây bệnh dại. Trên thực tế, theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa dịch bệnh (CDC) Mỹ, virus dại có thể xâm nhập vào hệ thần kinh qua những vết xước rất nhỏ ở lớp da, thậm chí không gây chảy máu.

Đáng lo ngại hơn, nguy cơ lây nhiễm không phụ thuộc vào việc vết thương có chảy máu hay không, mà nằm ở khả năng tiếp xúc với nước bọt chứa virus dại. Chỉ cần nước bọt của động vật nhiễm bệnh dính vào vùng da trầy xước, niêm mạc hoặc vết thương hở, nguy cơ lây bệnh đã hiện hữu.

Người mắc bệnh dại đang được điều trị. Ảnh: Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương.

Bên cạnh đó, virus dại có thời gian ủ bệnh kéo dài, trong giai đoạn này chó, mèo có thể vẫn sinh hoạt bình thường, chưa biểu hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào nhưng virus đã xuất hiện trong nước bọt. Điều này đồng nghĩa với việc chúng vẫn có khả năng lây bệnh sang người qua vết cắn, vết cào hoặc thậm chí là liếm vào vùng da bị trầy xước.

CDC cũng nhấn mạnh rằng không thể đánh giá nguy cơ bệnh dại chỉ dựa vào vẻ ngoài “khỏe mạnh” của con vật. Việc chó, mèo hiền lành, ăn uống bình thường hoàn toàn không loại trừ khả năng chúng đang mang virus dại.

Hiện nay, chưa có xét nghiệm nào được Tổ chức Y tế Thế giới phê duyệt để chẩn đoán bệnh dại trước khi các triệu chứng lâm sàng xuất hiện. Một khi bệnh đã lên cơn, y học hầu như không còn khả năng can thiệp đảo ngược.

Chính vì vậy, phòng ngừa vẫn được xem là “chìa khóa” quan trọng nhất. WHO nhấn mạnh rằng tiêm vaccine đại trà cho chó là biện pháp hiệu quả và tiết kiệm chi phí nhất để ngăn ngừa bệnh dại ở người, bởi cách này giúp chặn đứng nguồn lây ngay từ gốc.