Trong các công trình khảo cứu về lịch sử Phật giáo Việt Nam, hầu hết các nhà nghiên cứu đều xác nhận: chùa Dâu (hay Luy Lâu), nay thuộc phường Thanh Khương, thị xã Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh là trung tâm Phật giáo lớn và cổ xưa nhất ở nước ta, được hình thành từ những thế kỷ trước và sau Công nguyên.

Khi nghiên cứu về vị trí và vai trò của Luy Lâu trong lịch sử Việt Nam thời Bắc thuộc, chúng tôi thấy cùng với trung tâm Phật giáo Luy Lâu, Phật Tích cũng là một trung tâm Phật giáo cổ xưa nhất ở Việt Nam.

Trong bài nghiên cứu này, chúng tôi trình bày về sự hình thành trung tâm Phật giáo Phật Tích và vị trí, mối quan hệ của Phật Tích với trung tâm Phật giáo Luy Lâu.

1. Tại chùa Dâu hiện lưu giữ một tài liệu quý về lịch sử trung tâm Phật giáo Luy Lâu. Đó là bản khắc về sự tích chùa Dâu và Phật “Tứ pháp” từ năm 1752 (năm Cảnh Hưng thứ 13). Mở đầu của bản diễn ca ghi như sau:

“Lược bày đời Hán Linh Đế,

Phật sinh xuất thế, thiên hạ phong lưu.

Việt Nam đất hiệu Giao Châu,

Nhìn xem phong cảnh, địa đồ sơn xuyên.

Thiên triều đức Sĩ Vương tiên,

Dạy dân lễ nhạc, nối truyền nghiệp nho.

Từ Sơn phủ, huyện Tiên Du,

Phượng Hoàng non ấy có chùa Linh Quang.

Rừng xanh hiệu chốn Mả Mang,

Kề bên Thạch Thất, gần làng Non Tiên.

Có thầy ở mãi Tây Thiên,

Luyện đạo, tu thiền, hiệu Khâu Đà La,

Lập am dưới cội cây đa,

Trụ trì cảnh ấy, nhật đà tụng kinh...”

Theo sự tích trên, vào thời thuộc Đông Hán, Phật giáo đã được truyền từ Ấn Độ vào Giao Châu (tức nước ta), mà người thực hiện là giáo sĩ Khâu Đà La. Địa điểm đầu tiên mà tu sĩ này lập am, luyện đạo tu thiền là chùa Linh Quang, núi Phượng Hoàng, xưa thuộc huyện Tiên Du, phủ Từ Sơn, nay thuộc xã Phật Tích, huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh.

Tượng phật và thá ở chùa Phật Tích, Bắc Ninh. Ảnh: Vietnamnet.

2. Các nguồn tài liệu và di tích lưu giữ ở Phật Tích cho phép chúng tôi xác định những ghi chép trong cuốn sách Cổ Châu Pháp Vân Phật bản hạnh ngữ lục về việc lập am luyện đạo tu thiền của giáo sĩ Khâu Đà La tại Phật Tích là có căn cứ đáng tin cậy.

Phật Tích ngày nay là tên xã cũng là tên làng và tên của ngôi chùa nổi tiếng, một đại danh lam cổ tự thời Lý và nhiều triều đại sau, nay thuộc huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh. Nhưng Phật Tích vốn là tên một dãy núi ở cách Dâu (tức trung tâm Luy Lâu xưa) về phía bắc chưa đầy 10 km theo đường chim bay.

Đây là dãy núi đất lẫn đá lô xô, chạy theo hình cánh cung như bức tường thành chắn giữ cho trung tâm Luy Lâu, với các ngọn núi chạy dài hai bên mang các tên: núi Bát Vạn, núi Long Khám, núi Vân Khám, núi Chè, núi Móng, trong đó núi Phật Tích nằm ở trung tâm và là ngọn núi cao nhất của dãy núi này. Quanh sườn các ngọn núi là làng xóm trù phú, phía trước là ruộng bãi màu mỡ, có dòng sông Đuống chảy qua.

Vào thời kỳ đầu Công nguyên, Phật Tích được nối với trung tâm Luy Lâu chủ yếu qua tuyến đường thủy là sông Dâu (ngày nay đã bị vùi lấp). Những kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học cho phép xác định sông Dâu vốn là một con sông lớn, giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc giao thương giữa thủ phủ Luy Lâu với các vùng, các nước trong khu vực và với trung tâm Phật Tích.

Sông đã bị vùi lấp, nhưng vết tích vẫn còn lại trong địa danh, địa hình cảnh quan, di tích cùng nhiều truyền tích, câu ca dân gian, cho thấy một thời dòng sông Dâu tấp nập thuyền bè và giữ vai trò giao thông quan trọng: “Lênh đênh ba bốn chiếc thuyền kề, Chiếc ra bãi bể, chiếc về sông Dâu”. (Lời ca Quan họ cổ). Hay: “Thuyền em ngược bến sông Dâu, Buôn chè mạn Thái còn lâu mới về”. (Ca dao)

Sông Dâu còn có nhiều tên gọi khác như sông Cái, sông Thiên Đức, sông Nghĩa Giang, sông Bất Nghĩa Giang, gắn với nhiều truyền tích, nhất là truyền tích Man Nương, cho thấy đây là con sông lớn, một chi lưu của sông Hồng, phía trên tiếp nước dòng sông này ở cửa mang tên cửa Dâu (thuộc vùng Dâu - Canh, tỉnh Vĩnh Phúc ngày nay).

Từ đây dòng chảy qua Lại Đà, Yên Thường (nay thuộc huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội) rồi về Đình Bảng, quê hương nhà Lý. Đến đây, sông phân làm nhiều nhánh. Một nhánh chảy ngược lên phía đông bắc qua Cẩm Giang - Tiêu Sơn - Lim - Phú Lâm, mang tên dòng chảy Tiêu Tương, đổ ra sông Ngũ Huyện Khê và xuôi ra sông Cầu ở vị trí cống Đặng Xá thuộc thành phố Bắc Ninh ngày nay.

Một nhánh chảy xuống phía nam và phía đông nam. Nhánh này chảy đến vùng làng Dền, làng Sộp (nay thuộc xã Cảnh Hưng, huyện Tiên Du), phía trước Phật Tích thì phân dòng.

Dòng chảy về phía đông qua các xã của huyện Tiên Du và huyện Quế Võ rồi đổ ra sông Cầu ở địa điểm trạm bơm Hiền Lương (xã Phú Lương, huyện Quế Võ) mang tên sông Tào Khê hay còn gọi là ngòi Tào Khê. Dòng chảy xuống phía nam qua Đình Tổ, Trà Lâm, Tư Thế xuống phía tây thành Luy Lâu, rồi xuống Cẩm Giàng (Hải Dương), Lương Tài (Bắc Ninh) đổ nước ra sông Thái Bình ở địa phận xã Lai Hạ, Trung Kênh... Dòng này dân gian vẫn gọi là sông Dâu, sông Thiên Đức, sông Cái...

Dấu tích của những dòng sông cổ trên vẫn còn lại khá rõ nét ở những đoạn sông, ao, đầm, hồ, ngòi cùng những địa danh, truyền thuyết và di tích, cho thấy thời cổ, sông Dâu giữ vai trò thông thương đường thủy đặc biệt quan trọng nối trung tâm Luy Lâu với các vùng, miền xung quanh, với các nước trong khu vực. Dòng chảy này là đường thủy nối Luy Lâu với Phật Tích và có vai trò quan trọng trong việc hình thành hai trung tâm Phật giáo Phật Tích và Luy Lâu.

Như vậy, vào đầu Công nguyên, Dâu tức Luy Lâu, một vị trí trung tâm đồng bằng châu thổ Bắc Bộ, với nhiều lợi thế đã trở thành trị sở của quận Giao Chỉ (sau là trị sở của quận Giao Châu), đồng thời là một đô thị sầm uất, là một trung tâm thương mại lớn của quận Giao Chỉ.

Phật Tích với vị trí và cảnh quan của một vùng sơn lâm, ở trung tâm châu thổ Bắc Bộ, với núi non, đồi rừng thâm u, tĩnh mịch, có am đá, cây xanh bao phủ. Đó là vị trí cảnh quan thích hợp cho các giáo sĩ đến lập am, luyện đạo, tu thiền. Vì vậy, vào đầu Công nguyên, các giáo sĩ Ấn Độ, mà người tiêu biểu là sư Khâu Đà La đã tới nước ta (quận Giao Chỉ), qua trung tâm Luy Lâu, rồi về Phật Tích lập am, luyện đạo, tu thiền đúng như tài liệu Cổ Châu Pháp Vân Phật bản hạnh ngữ lục đã chép.

Các giáo sĩ đã theo các thuyền buôn qua đường biển vào trung tâm Luy Lâu, rồi ngược dòng sông Dâu tới Phật Tích và dừng ở đó để lập am, dựng chùa, và tu luyện, sau mới trở lại truyền bá đạo Phật cho dân chúng tại Luy Lâu, lập nên sơn môn Dâu, một trung tâm Phật giáo lớn và cổ xưa nhất ở nước ta.

Sự kiện sư Khâu Đà La tới núi Phượng Hoàng lập am, luyện đạo, tu thiền cũng như sự tích Man Nương không chỉ được chép trong Cổ Châu Pháp Vân Phật bản hạnh ngữ lục, bản khắc lưu lại ở chùa Dâu, mà còn lưu dấu tích và có trong nhiều nguồn tài liệu ở vùng Phật Tích.

Núi Phật Tích có tên là núi Phượng Hoàng, là Non Tiên, với dấu tích nhà đá (tức Thạch Thất), nơi truyền rằng chàng Vương Chất ngồi xem tiên đánh cờ trên đỉnh núi Phật Tích.

Đây là vùng lưu truyền sâu rộng trong dân gian sự tích Khâu Đà La - Man Nương cùng với hàng loạt địa danh và di tích về sự kiện vị tu sĩ này đến Phật Tích tu thiền và gặp gỡ Man Nương, được chép trong Cổ Châu Pháp Vân Phật bản hạnh ngữ lục như đồi Mả Mang và chùa Mả Mang, tức chùa Phúc Nghiêm - nơi thờ Phật mẫu Man Nương. Và điều lý thú là tại quê của Man Nương, làng Mãn Xá bên thành Luy Lâu cũng có chùa mang tên chùa Phúc Nghiêm, còn gọi là chùa Tổ thờ ông bà Tu Định, thân sinh của Man Nương, thờ Phật mẫu Man Nương và sư Khâu Đà La. Tại đây còn di tích tháp mộ Man Nương.

Cũng tại khu di tích về Khâu Đà La - Man Nương ở vùng Phật Tích còn có dòng suối Nghịch Thủy. Truyền rằng dòng suối này đã cuốn cây dung thụ trôi theo dòng sông Dâu về bên thành Luy Lâu, được Man Nương vớt lên và Sĩ Nhiếp đã cho tạc thành tượng “Tứ pháp” thờ ở Dâu. Và ngày hội khánh thành “Tứ pháp” đúng vào ngày sinh Phật mẫu Man Nương “mồng 8 tháng tư”, đây là lễ hội Dâu nổi tiếng, xưa nay được coi như ngày lễ Phật đản của Việt Nam (gần đây, tín đồ Phật giáo Việt Nam kỷ niệm ngày Phật đản vào ngày 14 tháng Tư là ngày Phật đản quốc tế).