Sau thông điệp đanh thép, Canada tìm kiếm đồng minh mới

Các quan chức và lãnh đạo doanh nghiệp toàn cầu đã đồng loạt đứng dậy vỗ tay cho Thủ tướng Canada Mark Carney sau bài phát biểu đầy mạnh mẽ tại Davos, Thụy Sĩ, vào hôm 20/1.

Ông Carney cho rằng hệ thống quản trị toàn cầu do Mỹ dẫn dắt đang "rạn nứt" và các nước tầm trung phải thích nghi thực tế mới. "Chúng ta đang ở giữa sự rạn nứt, không phải giai đoạn chuyển đổi", ông nói.

Bài phát biểu được đưa ra trong bối cảnh Tổng thống Trump tiếp tục tuyên bố giành Greenland.

Theo New York Times, các nhà lãnh đạo toàn cầu đang chạy đua tìm kiếm một giải pháp thống nhất.

“Mỗi ngày, chúng ta đều được nhắc nhở rằng mình đang sống trong kỷ nguyên cạnh tranh giữa các cường quốc. Trật tự dựa trên luật lệ đang phai nhạt. Kẻ mạnh làm những gì họ có thể, còn kẻ yếu thì phải gánh chịu những gì họ buộc phải chịu”. “Các quốc gia tầm trung phải hành động cùng nhau, bởi nếu bạn không ngồi vào bàn đàm phán, bạn sẽ nằm trên thực đơn”, ông cảnh báo.

Thủ tướng Canada Mark Carney phát biểu tại Hội nghị Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) thường niên lần thứ 56 ở Davos, Thụy Sĩ. Ảnh: Reuters.

Con đường khác

Ông Carney có lẽ là người hiểu điều đó hơn ai hết. Ngay khi bắt đầu nhiệm kỳ tổng thống thứ hai, Tổng thống Trump đã đưa ra những tuyên bố rằng Canada là bang thứ 51 của Mỹ.

Ông cũng áp thuế lên Canada, một trong hai đối tác thương mại lớn nhất của Mỹ cùng với Mexico, gây tổn hại nghiêm trọng cho một số ngành kinh tế chủ chốt của Canada như ôtô, thép, nhôm và gỗ.

Các đồng minh của ông Trump, đặc biệt là Steve Bannon, thậm chí còn nói về lợi ích của việc Mỹ sáp nhập Canada để tiếp cận nguồn tài nguyên Bắc Cực và thiên nhiên rộng lớn, bao gồm khoáng sản chiến lược và đất hiếm.

Trong bài phát biểu, ông Carney cũng chỉ trích các nhà lãnh đạo khác - nhiều người trong số đó đang trực tiếp theo dõi bài nói tại Davos - vì không dám đứng lên bảo vệ lợi ích của mình.

“Có một xu hướng là các quốc gia chấp nhận thỏa hiệp để giữ hòa khí” ông nói. “Nhượng bộ. Tránh rắc rối. Hy vọng rằng sự tuân phục sẽ mang lại an toàn. Nhưng điều đó sẽ không xảy ra”. Ông Carney khẳng định mình đang chọn con đường khác.

Ông Carney và Tổng thống Trump gặp nhau tại Nhà Trắng vào tháng 10/2025. Ảnh: New York Times.

Theo một quan chức chính phủ, yêu cầu giấu tên, ông Carney đã tự tay viết bài phát biểu. Đây được coi là động thái hiếm thấy bởi những bài phát biểu quan trọng như trên thường do nhiều trợ lý cấp cao soạn thảo với sự góp ý của lãnh đạo.

Bài phát biểu được đưa ra không lâu sau khi ông Trump đăng tải trên mạng xã hội một hình ảnh chỉnh sửa, trong đó bản đồ phủ đầy cờ Mỹ, bao trùm cả Mỹ, Canada và Greenland.

Điều này làm nổi bật động cơ sâu xa khiến thủ tướng Canada thể hiện sức mạnh ngôn từ tại Davos: Khi sự sống còn về kinh tế, và có thể là cả Canada bị nêu ra.

Canada có mức độ gắn kết sâu sắc với Mỹ trên mọi phương diện kinh tế, quốc phòng và văn hóa. Ông Carney nhiều lần khẳng định Canada hoàn toàn ủng hộ Greenland và Đan Mạch. Song, khác với các nước châu Âu, Canada không điều quân tham gia cuộc tập trận quân sự gần đây nhất. Ông Trump đe dọa các quốc gia đó bằng mức thuế mới, nhưng không áp dụng với Canada.

Hôm 20/1, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đã lên tiếng hưởng ứng ông Carney: “Chúng tôi chọn sự tôn trọng thay vì bắt nạt. Chúng tôi chọn thượng tôn pháp luật thay vì bạo lực”.

Ông cũng chỉ trích các đe dọa thuế quan mới của ông Trump là sự “tích lũy vô tận những mức thuế mới”, được sử dụng như “đòn bẩy chống lại chủ quyền lãnh thổ”.

Binh lính từ Canada, Mỹ và 7 quốc gia đồng minh khác tham gia cuộc tập trận của NATO tại Na Uy hồi tháng 3/2025. Ảnh: New York Times.

Tìm kiếm đồng minh mới

Trong bối cảnh nước Mỹ được dẫn dắt bởi một vị tổng thống khó đoán và đôi khi mang tính đe dọa, Canada đang nỗ lực thoát khỏi sự phụ thuộc kéo dài, theo New York Times.

Bài phát biểu của ông Carney được đưa ra sau một tuần công du dày đặc tới Trung Quốc và Qatar. Ông đã đạt được thỏa thuận với Trung Quốc cho phép một số xe điện nước này vào Canada với mức thuế thấp hơn. Đổi lại, Bắc Kinh sẽ giảm thuế với nông sản Canada.

Quan trọng hơn, Canada và Trung Quốc tuyên bố thiết lập “quan hệ đối tác chiến lược”, phát tín hiệu về một giai đoạn hợp tác mới với đối thủ cạnh tranh vị thế siêu cường của Mỹ.

Kể từ khi nhậm chức vào tháng 3/2025, ông Carney đã dành gần 60 ngày cho các chuyến công du quốc tế, cố gắng đạt được thỏa thuận thương mại mới. Con số này nhiều hơn đáng kể so với Thủ tướng Anh Keir Starmer hay Tổng thống Pháp Emmanuel Macron.

Cường độ và nhịp độ ngoại giao của ông Carney, cùng cam kết giúp Canada vượt qua giai đoạn bước ngoặt quyền lực mang tính lịch sử của Mỹ, đã tạo ra kỳ vọng lớn trong công chúng Canada.

Tuy nhiên, ngay cả các cố vấn cấp cao cũng thừa nhận nguy cơ “không đáp ứng đủ kỳ vọng”, bởi không có một đối tác hay thỏa thuận nào có thể nhanh chóng thay thế vai trò to lớn của Mỹ trong kinh tế và an ninh Canada.

Canada xuất khẩu khoảng 75% hàng hóa và dịch vụ sang Mỹ. Đối tác lớn thứ hai là Trung Quốc chỉ chiếm dưới 5%. Hai nước cũng chia sẻ đường biên giới trên bộ dài nhất thế giới.

Ông Carney từng tìm cách đạt thỏa thuận thương mại với ông Trump, và hai nhà lãnh đạo có vẻ giữ mối quan hệ cá nhân khá thân thiện. Tuy nhiên, đàm phán hiện bị đóng băng.

Cuộc rà soát định kỳ của Hiệp định Thương mại Tự do Mỹ-Canada-Mexico (USMCA) sẽ diễn ra trong năm nay, với tương lai đầy bất định.

Và dù ông Trump tuyên bố Mỹ không cần bất cứ thứ gì Canada xuất khẩu, trên thực tế phần lớn dầu mỏ Mỹ nhập khẩu lại đến từ Canada.

Ở trong nước, đảng Bảo thủ đối lập cáo buộc ông Carney quá chú trọng ngoại giao mà sao nhãng vấn đề nội địa như chi phí sinh hoạt và nhà ở.

Việc ông thiếu một ghế để đạt đa số trong Quốc hội cũng có thể cản trở khả năng điều hành, ngay cả khi ông nhận được nhiều lời khen ngợi về thành tích ở nước ngoài.

“Rất nhiều cử tri mong chờ điều này từ ông Mark Carney”, Ginny Roth, cựu cố vấn Bảo thủ, nhận xét. “Nhưng cũng có tới 40% cử tri đang sống trong một thế giới rất khác - nơi họ không có điều kiện để bận tâm tới những gì ông Carney nói ở Davos”.