Sách tranh 20 năm đi tìm chỗ đứng

Bà Nguyễn Hữu Quỳnh Hương, Giám đốc Lễ hội đồng thời là nhà sáng lập Slowbooks. Ảnh: VCPF.

Chỉ có 99 tác phẩm được công bố trong danh mục "100 sách tranh Việt Nam để yêu và nhớ”. Cuốn sách thứ 100 được ban tổ chức cố tình để trống như một cách gọi tên những đứt gãy trong hành trình 20 năm phát triển của sách tranh Việt. Đó đồng thời là lời kêu gọi cộng đồng cùng bổ sung ký ức cho dòng sách từng nhiều năm phải "ngồi ghế phụ" trong thị trường sách thiếu nhi.

Sáng 28/5, tại Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM, Lễ hội sách tranh thiếu nhi Việt Nam khai mạc với các hoạt động triển lãm, tọa đàm chuyên môn và công bố danh mục sách tranh nội địa. Sự kiện mở ra tham vọng đưa dòng sách này bước ra thị trường quốc tế.

Sức mạnh của sách tranh

Theo bà Nguyễn Hữu Quỳnh Hương, Giám đốc Lễ hội sách tranh thiếu nhi Việt Nam, điểm đặc biệt của sách tranh nằm ở khả năng kết hợp sức mạnh của ngôn ngữ và hình ảnh để cạnh tranh với các phương tiện truyền thông thị giác đang bao quanh trẻ nhỏ mỗi ngày. Bà cho rằng trẻ em hiện nay lớn lên trong bối cảnh hoàn toàn khác thế hệ trước, từ AI, thiên tai đến các vấn đề sức khỏe tâm lý.

“Chúng ta đang sống trong một thế giới thay đổi rất nhanh. Sách tranh giúp các bạn nhỏ hiểu hơn về thế giới và gắn kết với vùng đất các em đang sống”, bà Hương nói.

Theo ban tổ chức, danh mục “100 sách tranh để yêu và nhớ” được thực hiện với kỳ vọng giới thiệu sự phong phú của sách tranh nội địa Việt Nam ra quốc tế, thay vì chỉ được nhìn nhận như một thị trường mua bản quyền sách nước ngoài.

Ông Kim Gug Young - Chủ tịch Hiệp hội các Nhà xuất bản Sách tranh Hàn Quốc - tại sự kiện. Ảnh: VCPF.

Tham dự lễ hội với vai trò khách mời danh dự, ông Kim Gug Young - Chủ tịch Hiệp hội các Nhà xuất bản Sách tranh Hàn Quốc (KPPA) - cho rằng sách tranh là “phương tiện truyền thông sáng tạo và trực quan nhất” vì có khả năng vượt qua mọi rào cản ngôn ngữ.

Theo đại diện KPPA, sức mạnh của sách tranh không chỉ nằm ở câu chuyện hay minh họa mà còn ở khoảng trống để người đọc tự tưởng tượng và kết nối cảm xúc. Ông cho rằng lễ hội tại Việt Nam là minh chứng cho việc sách tranh có thể gắn kết cộng đồng làm sách từ nhiều quốc gia dù sử dụng ngôn ngữ khác nhau.

Ở góc độ quản lý, bà Nguyễn Lê Vân, Phó trưởng phòng Báo chí - Xuất bản, Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM, đánh giá danh mục “100 cuốn sách tranh Việt Nam để yêu và nhớ” là bước khởi đầu quan trọng cho câu chuyện bản quyền và phát triển công nghiệp văn hóa. Theo bà, việc dùng sách tranh để nuôi dưỡng tâm hồn trẻ em trong bối cảnh nhiều biến động hiện nay là ý tưởng giàu tính nhân văn và có thể mở ra hệ sinh thái đọc mới cho thiếu nhi.

Bà Nguyễn Lê Vân, Phó trưởng phòng Báo chí - Xuất bản, Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM, phát biểu.

20 năm sách tranh đi từ khoảng trống

Trong khuôn khổ lễ hội, tọa đàm “Dòng chảy phát triển của sách tranh thiếu nhi Việt Nam trong 20 năm” phác họa chặng đường còn nhiều khoảng trống của dòng sách này.

Theo bà Nguyễn Hữu Quỳnh Hương, Việt Nam từng có nhiều danh mục khuyến đọc nhưng chưa bao giờ có một danh mục dành riêng cho sách tranh nội địa. Trong khi đó, trẻ em ngày càng tiếp xúc nhiều với video ngắn và mạng xã hội, khiến nhu cầu về các nội dung bản địa trở nên cấp thiết hơn.

“Chỉ có sách tranh nội địa mới giúp trẻ em hiểu về tâm tư, tình cảm, văn hóa, lịch sử và địa lý của quốc gia mình một cách sâu sắc nhất. Chỉ có sách tranh nội địa được làm chỉn chu mới thúc đẩy sự gắn bó của trẻ với từng phần nhỏ nhất của đất nước”, bà Hương nói.

Từ quá trình tuyển chọn danh mục “100 sách tranh Việt Nam để yêu và nhớ”, ban tổ chức nhận ra nhiều đầu sách giai đoạn 2006-2011 gần như thất lạc. Nhiều tác phẩm chỉ in khoảng 1.000 bản rồi ngừng tái bản, khiến việc tìm lại bản lưu trữ trở nên khó khăn. Danh mục hiện dừng ở con số 99 tựa sách, vị trí thứ 100 được để trống như lời kêu gọi cộng đồng bổ sung ký ức về sách tranh Việt.

Lễ hội Sách tranh thiếu nhi Việt Nam thu hút độc giả trong nước lẫn quốc tế. Ảnh: Kiều Oanh.

Một trong những dấu mốc lớn của hành trình này là sự xuất hiện của Room to Read từ năm 2011. Theo bà Quỳnh Lê, đại diện tổ chức, thời điểm đó thị trường thiếu nghiêm trọng sách tranh dành cho trẻ mới tập đọc. Các workshop sáng tác bắt đầu được tổ chức để kết nối tác giả và họa sĩ cùng xây dựng câu chuyện mang bối cảnh Việt Nam, từ miền Tây mùa nước nổi đến văn hóa vùng miền.

“Khi bắt đầu, mức trả cho họa sĩ trên thị trường rất thấp. Chúng tôi đã mạnh dạn đưa ra mức giá gấp 3 lần thị trường lúc bấy giờ vì quan điểm muốn có tranh đẹp thì phải trả giá xứng đáng”, Quỳnh Lê chia sẻ.

Theo bà Nguyễn Hữu Quỳnh Hương, giai đoạn 2014-2017 đánh dấu lần đầu sách tranh Việt được các nhà xuất bản lớn phát hành rộng rãi, trong đó Hành trình đầu tiên của Phùng Nguyên Quang và Huỳnh Kim Liên là cột mốc quan trọng khi giành giải quốc tế trước khi được xuất bản tại Việt Nam. Sau năm 2022, nhiều đơn vị phát hành tư nhân chuyên làm sách tranh nội địa bắt đầu xuất hiện, giúp thị trường đa dạng hơn về đề tài và hình thức.

Đến nay, nhiều tác phẩm Việt Nam đã được bán bản quyền sang Hàn Quốc, Đức, Anh và Pháp; đồng thời Việt Nam lần đầu có lễ hội sách tranh riêng. “Trước khi thế giới nhìn thấy sách tranh Việt, chính chúng ta phải nhìn thấy gia tài mình đang có”, bà Hương nói về ý tưởng thực hiện danh mục “100 sách tranh Việt Nam để yêu và nhớ” và Lễ hội sách tranh thiếu nhi Việt Nam sau gần 20 năm phát triển rời rạc của dòng sách này.