Rủi ro phản vệ từ quân bài Hormuz chiến lược của Iran

Thành phố Islamabad đang được giám sát an ninh nghiêm ngặt, phái đoàn của Mỹ và Iran đã tập trung tại thủ đô của Pakistan để chuẩn bị cho các cuộc thương lượng quan trọng. Đây là tiến trình ngoại giao quan trọng nhất trong nhiều năm qua giữa Mỹ và Iran.

Phái đoàn Iran do Chủ tịch Quốc hội Mohammad Baqer Qalibaf dẫn đầu, ngoài ra, thành viên phái đoàn còn có Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi, Thư ký Hội đồng Quốc phòng Ali Akbar Ahmadian và Thống đốc Ngân hàng Trung ương Abdolnaser Hemmati. Đoàn đã đến Islamabad từ rạng sáng 11/4 theo giờ địa phương.

Sự hiện diện của các nhân vật chủ chốt tại Iran đã dập tắt nghi ngờ về khả năng đàm phán đổ vỡ. Trước đó, Tehran từng cảnh báo sẽ không tham gia đàm phán, nếu Mỹ và Israel không thực hiện một trong những điều kiện quan trọng của lệnh ngừng bắn, đó là dừng không kích Lebanon và nới lỏng các lệnh trừng phạt cho Iran.

Về phía Mỹ, phái đoàn do Phó Tổng thống JD Vance dẫn đầu, cùng hai đặc phái viên Steve Witkoff và Jared Kushner. Đoàn đã đến Islamabad vào trưa ngày 11/4 theo giờ địa phương. Thành phần của đoàn đàm phán Mỹ cho thấy quyết tâm của Washington trong việc nâng tầm cuộc đối thoại thành nỗ lực chiến lược cấp cao.

Bất đồng chiến lược

Dù hai phái đoàn đều đã hiện diện tại Islamabad, khoảng cách về quan điểm giữa hai bên vẫn còn rất lớn.

Washington nhấn mạnh trọng tâm đàm phán nằm ở việc đảm bảo Iran không sở hữu vũ khí hạt nhân. Tổng thống Mỹ Donald Trump khẳng định Tehran "không có quân bài nào" ngoài việc gây gián đoạn tại eo biển Hormuz, đồng thời ra tín hiệu rằng bất kỳ thỏa thuận nào giữa hai bên cũng sẽ tập trung vào vấn đề hạt nhân của Iran, thay vì mở rộng sang các vấn đề khác.

Ông Trump hiện vẫn thể hiện sự tin tưởng rằng eo biển Hormuz sẽ sớm mở lại, thậm chí sẽ "tự động mở lại" trong tương lai gần. Ông Trump nói với phóng viên trong ngày 10/4: “Tôi nghĩ mọi việc sẽ diễn ra khá nhanh. Chúng ta sẽ mở lại eo biển, dù có hoặc không có sự hợp tác của họ. Nếu không được, chúng ta sẽ kết thúc việc này bằng cách này hay cách khác. Mọi thứ vẫn đang diễn ra tốt đẹp”.

Phái đoàn của Mỹ và Iran đã có mặt tại Islamabad, thủ đô của Pakistan đang duy trì mức bảo đảm an ninh cao độ để phục vụ hoạt động đàm phán diễn ra vào cuối tuần này. Ảnh: Reuters.

Ngược lại, Tehran đang đưa ra các yêu cầu rộng hơn để có thể đạt tới thỏa thuận hòa bình, bao gồm ngừng không kích tại Lebanon và dỡ bỏ lệnh trừng phạt Iran. Các chuyên gia nhận định đây là chiến thuật gây áp lực nhằm định hình các điều khoản từ trước khi hoạt động thương lượng chính thức bắt đầu.

Giáo sư Vali R. Nasr, giảng viên Trường Nghiên cứu Quốc tế Cao cấp Johns Hopkins, nhận định vấn đề về Lebanon cũng như nhiều thập kỷ mất lòng tin giữa Mỹ và Iran sẽ tiếp tục gây khó khăn cho việc thu hẹp khoảng cách quan điểm giữa đôi bên trong vấn đề chương trình hạt nhân hay eo biển Hormuz.

Các nhà ngoại giao kỳ cựu hiện cũng bày tỏ nghi ngờ về khả năng đạt được thỏa thuận lớn trong thời hạn hai tuần của lệnh ngừng bắn.

"Lebanon là một yếu tố làm phức tạp hoạt động đàm phán", ông Nasr nhận xét. Dù phía Mỹ cho rằng đã có "sự hiểu lầm" giữa các bên về vấn đề tại Lebanon trong quá trình diễn ra thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran.

Dù vậy, thông tin về thỏa thuận ngừng bắn do phía Pakistan đưa ra, vốn đã được Nhà Trắng thẩm định, cũng đề cập đến việc tạm chấm dứt giao tranh tại Lebanon. Giáo sư Nasr dự báo: "Nếu ông Trump có thể tự đánh lừa mình, đó không phải điềm báo tốt cho cuộc đàm phán".

Vị thế của Iran

Câu hỏi hiện nay là liệu các nhà lãnh đạo Iran có lạm dụng đòn bẩy quan trọng này tại cuộc gặp dự kiến ở Islamabad, Pakistan với Phó Tổng thống JD Vance bằng cách khăng khăng đưa ra những yêu sách tối đa, bất chấp việc đã mất đi phần lớn nền tảng quân sự và công nghiệp trong chiến tranh hay không. Đây là điều mà Tổng thống Trump, dù có vẻ rất nóng lòng muốn chấm dứt xung đột, nhiều khả năng sẽ thấy không thể chấp nhận được.

Giới lãnh đạo Iran tự tin rằng họ đang nắm giữ lợi thế đàm phán trước ông Trump. Bằng cách khai thác các mắt xích kinh tế toàn cầu và duy trì sức chống chịu trước mọi áp lực từ Mỹ, Tehran khẳng định đã vô hiệu hóa các chính sách bao vây của Washington.

William Wechsler, giám đốc các chương trình Trung Đông tại Hội đồng Đại Tây Dương và là cựu quan chức cấp cao của Lầu Năm Góc, nhận định: Cục diện rõ ràng đang nghiêng về phía Iran sau hơn một tháng giao tranh. "Ông Trump là người xuống nước trước. Giờ đây Iran sẽ không chấp nhận thỏa thuận nào trừ khi ông Trump và ông Vance từ bỏ lợi ích an ninh quốc gia của Mỹ tại Trung Đông".

Khác với Mỹ, giới lãnh đạo Iran có khả năng kéo dài đàm phán nhằm kiên trì theo đuổi các mục tiêu của mình.

Dỡ bỏ lệnh trừng phạt là mục tiêu hàng đầu của nước này. Đây là điều kiện bắt buộc để Iran tái thiết sau chiến tranh và phục hồi nền kinh tế vốn đã lâm vào khủng hoảng trầm trọng từ trước khi xung đột nổ ra.

Hiện nay, Iran đang nắm giữ những quân bài đàm phán mạnh hơn đáng kể so với thời điểm năm 2015 hoặc giai đoạn trước khi chiến tranh nổ ra.

"Sai lầm trong tính toán của Thủ tướng Netanyahu và Tổng thống Trump đã đưa eo biển Hormuz lên bàn đàm phán như một yếu tố thương lượng - điều không hề tồn tại trước cuộc chiến này", Husain Haqqani, cựu đại sứ Pakistan tại Washington.

Mỹ, Israel cùng các quốc gia vùng Vịnh phải xây dựng một chiến lược mới để buộc Iran nhượng bộ về eo biển Hormuz, bên cạnh những yêu cầu phi quân sự hóa ban đầu. Đây được đánh giá là một mục tiêu cực kỳ khó khăn.

Giới hạn đòn bẩy

Về lâu dài, Tehran có thể không có nhiều thời gian như họ kỳ vọng. Việc phong tỏa eo biển gây tổn hại trực tiếp đến hoạt động xuất khẩu của chính Iran, đồng thời vấp phải sự phản kháng quyết liệt từ các quốc gia vùng Vịnh đối với kế hoạch thu phí quá cảnh.

Saudi Arabia và UAE có thể vận hành các đường ống dẫn dầu chiến lược để bỏ qua eo biển Hormuz. Trong bối cảnh đó, giá dầu tăng cao sẽ bù đắp cho sự sụt giảm về sản lượng. Việc ngăn chặn vận chuyển dầu từ các quốc gia này - thực chất là một lệnh cấm vận ngược - sẽ đẩy gánh nặng sang cộng đồng quốc tế và buộc các cường quốc phải can thiệp quân sự hoặc chính trị.

Trung Quốc, đối tác quan trọng nhất của Iran, có danh mục thương mại với các quốc gia vùng Vịnh lớn hơn nhiều so với Tehran. Do đó, Bắc Kinh khó có thể duy trì sự im lặng nếu eo biển Hormuz bị đóng cửa kéo dài.

Các quốc gia có tầm ảnh hưởng khác cũng chịu tác động tiêu cực tương tự. Giới chuyên gia nhận định rằng thế giới sẽ không chấp nhận một sự thay đổi trật tự địa chính trị mang tính cưỡng ép như vậy; sự phản kháng đồng loạt từ cộng đồng quốc tế trong dài hạn sẽ vượt quá ngưỡng chịu đựng của Iran.

Giới ngoại giao nhận định nếu phái đoàn Mỹ và Iran thể hiện sự linh hoạt, một thỏa thuận khung có thể được xác lập với các nội dung chính là: Mỹ dỡ bỏ hoặc nới lỏng các lệnh trừng phạt kinh tế. Phía Iran mở cửa trở lại eo biển Hormuz. Thỏa hiệp về vấn đề làm giàu uranium dựa trên các điều khoản tương tự thỏa thuận JCPOA năm 2015.

Tuy nhiên, với những yêu sách tối đa hiện tại, phái đoàn của Phó Tổng thống JD Vance đang phải đối mặt với một "nhiệm vụ bất khả thi" tại Islamabad.