Thâu tóm thành công Cartagena, Scipio đã giành được thế chủ động về mặt chiến lược, một điều hoàn toàn khác biệt so với thế tấn công đơn thuần. Nếu ông tấn công quân đội của Carthage trong khi quân số bên mình vẫn còn kém hơn rõ rệt thì điều đó sẽ là vứt bỏ lợi thế kể trên, đồng thời đặt tất cả thành quả ông vừa đạt được vào vòng nguy hiểm. Mặt khác, Scipio đang giữ trong tay chìa khóa then chốt đối với mọi nước đi mà quân Carthage có thể thực hiện.

Nếu quân Carthage điều động binh lực nhằm tái chiếm Carlagena - vốn là tòa thành bất khả xâm phạm khi được bố trí phòng vệ đầy đủ, thậm chí càng khó hạ hơn khi phe thủ thành hiện nắm quyền chỉ huy trên biển, thì Scipio sẽ dùng lực lượng chủ lực của mình đánh vào mạn sườn họ. Nếu quân Cartagena tấn công trực diện, ông có thể chọn trận địa có lợi cho quân mình. Ngoài ra, họ sẽ tự đặt bản thân vào thế sơ hở phía sau, bởi vì Scipio nắm quyền chỉ huy trên biển và có thể di chuyển lực lượng đến đó. Còn nếu họ án binh bất động, chính sự thụ động đó sẽ đặt họ vào thế bất lợi do mất đi căn cứ, kho dự trữ và tuyến liên lạc chủ yếu với Carthage.

Lựa chọn này hợp ý Scipio hơn cả, vì quãng nghỉ này đã khiến hiệu quả tinh thần từ việc ông chiếm được Cartagena ăn sâu vào tâm trí người Hispania, đồng thời cho ông thời gian để thu phục những đồng minh mới, bù đắp khiếm khuyết về mặt quân số. Kết quả đã chứng minh sự hợp lý, đúng đắn trong những tính toán của ông, bởi vào mùa đông tiếp theo, Edeco, Andobales và Mandonius, ba trong số những thủ lĩnh quyền lực nhất Hispania, đã về phe ông, và hầu hết các bộ tộc Iberia đều noi gương theo họ.

Trận Beacula. Nguồn ảnh: Altrechon.

Như Polybius đã nhận xét rất đúng: “Từng có vô số người giành chiến thắng trong các trận chiến, nhưng chẳng mấy ai trong số đó biết cách tận dụng chiến thắng để giành được lợi thế,” và Scipio, hơn bất kỳ thủ lĩnh vĩ đại nào khác, dường như đã hiểu rõ rằng trái ngọt thực sự của chiến thắng nằm ở những năm tháng hòa bình sau đó - một sự thật mà không nhiều người, ngay cả thời nay có thể nhận ra được, bất chấp những bài học ở Versailles

Kết quả là Hasdrubal Barca, khi đối mặt với sự thay đổi cục diện này, buộc phải chấp nhận thế tấn công. Về phía Scipio, sau khi đã được tăng cường lực lượng, đã hoàn toàn sẵn sàng đón nhận điều này, bởi nó cho ông cơ hội lần lượt đối phó với với từng đạo quân địch trước khi chúng có thể hợp nhất lại với nhau.

Nhưng với nguyên tắc thận trọng vốn đã in hằn trong tâm trí, ông vẫn tăng cường lực lượng quân mình hơn nữa, để đề phòng trường hợp phải chiến đấu với nhiều đội quân cùng một lúc. Ông đã làm điều này bằng một cách thức vô cùng khéo léo, đó là đưa tàu của mình về bờ tại Tarraco và bổ sung thủy thủ đoàn vào đội quân của mình, một phương án hoàn toàn khả thi vì tàu thuyền của quân Carthage lúc này đã bị đánh bật ra khỏi vùng biển, cũng như vì ông sắp tiến vào sâu trong đất liền. Tầm nhìn xa của ông trong việc tận dụng các nhà xưởng ở Cartagena đã đem đến cho ông một kho vũ khí dồi dào để có thể trang bị cho quân đội.

Trong khi Hasdrubal vẫn còn đang chuẩn bị lực lượng, thì phía Scipio đã di chuyển. Khi Scipio tiến quân sau những tháng trú đông, Andobales và Mandonius cùng quân đội của họ đã gia nhập lực lượng của ông. Ông đã trao trả cho hai vị thủ lĩnh này những cô con gái của họ những người mà ông dường như giữ lại vì tầm quan trọng đặc biệt của họ không giống như những con tin khác bị bắt tại Cartagena.

Ngày hôm sau, ông thiết lập một hiệp ước với họ, trong đó, nội dung quan trọng nhất là họ phải đi theo và tuân lệnh các chỉ huy La Mã. Scipio rõ ràng đánh giá cao tầm quan trọng sống còn của việc thống nhất quyền chỉ huy.

Quân đội của Hasdrubal đóng ở khu vực Castalon, gần thị trấn Bæcula, nằm trên thượng nguồn sông Bætis, ngày nay được gọi là Guadalquivir. Khi quân La Mã tiếp cận, ông ta lập tức chuyển doanh trại của mình đến một vị trí phòng thủ tuyệt vời - đó là một cao nguyên nhỏ nhưng đủ cao, đủ sâu để đảm bảo an toàn và đủ rộng để triển khai quân lực, với hai bên sườn khó tiếp cận và có một dòng sông bảo vệ phía sau.

Không những thế, địa hình cao nguyên này còn được chia làm hai “bậc”, ở phía dưới, Hasdrubal bố trí đội quân trang bị nhẹ làm lá chắn gồm kị binh Numidia1 và những binh sĩ ném đá Balearic2, còn ở sườn đồi cao hơn phía sau, ông cho đắp lũy, lập trại chính tại đó.

BẢN ĐỒ MINH HỌA: Battle of Baecula: Trận Baecula

Hasdrubal’s camp: Doanh trại của Hasdruba

Scipio’s camp: Doanh trại của Scipio

Light troops: Các đội quân trang bị nhẹ

Main body: Quân chủ lực

Carthaginian: Quân Carthage

Roman: Quân La Mã

Trong thoáng chốc, Scipio cảm thấy lúng túng, không biết làm thế nào đối phó được với một vị trí phòng thủ vững chắc như vậy, nhưng ông không dám trì hoãn vì lo ngại hai đội quân Carthage khác sẽ tới tiếp viện kịp thời, vậy nên ông nhanh chóng vạch ra một kế hoạch. Ông cho các đội lính ném lao3 và quân trang bị nhẹ khác xông lên hạ “bậc” đầu tiên của doanh trại địch. Bất chấp địa hình đường đi lên hiểm trở, cùng làn mưa lao và gạch đá do quân địch ném tới, quyết tâm và quá trình huấn luyện sử dụng công cụ che chắn của họ đã giúp họ giành được thế thượng phong. Sau khi giành được địa bàn, trước những binh lính được huấn luyện sử dụng vũ khí ném trong không gian rộng rãi để vừa đánh vừa chạy, họ chiếm được ưu thế nhờ vũ khí tốt hơn cùng khả năng cận chiến vượt trội. Do đó, đội quân trang bị nhẹ của Carthage đã bị đẩy lùi và rút lui trong hỗn loạn lên sườn núi cao hơn.

Scipio trước đó đã cho cánh quân còn lại chuẩn bị sẵn sàng chiến đấu, nhưng vẫn đang trong trạng thái chờ trong doanh trại, “bấy giờ mới ra lệnh cho toàn bộ đội quân trang bị nhẹ của mình xông trận, yểm trợ đợt tấn công trực diện”.

Trong lúc đó, ông chia đội kị binh trang bị vũ khí hạng nặng của mình làm hai cánh, đích thân dẫn một nửa vòng qua bên sườn trái vị trí địch, và phái Lælius cùng cánh còn lại vòng sang sườn đối diện của dãy núi, tìm kiếm con đường thuận lợi để leo lên. Vì đi quãng đường ngắn hơn, nên cánh quân của Scipio leo tới nơi trước và đánh thẳng vào mạn sườn quân Carthage trước khi họ kịp triển khai quân hoàn toàn, bởi Hasdrubal ỷ vào điểm mạnh của vị trí đóng quân mà trì hoãn đưa quân chủ lực ra khỏi doanh trại.

-------------------

1 Ngựa của kị binh Numidia - những kị binh giỏi nhất châu Phi cho đến ngày nay. Loài ngựa này là tổ tiên của ngựa Berber, nhỏ so với những con ngựa khác cùng thời, và thích nghi tốt để di chuyển nhanh hơn trên quãng đường dài. (ND)

2 Những người lính ném đá xuất thân từ quần đảo Balearic, thường dùng các loại đạn đá hoặc đạn chì, thứ có thể xuyên thủng mũ bảo vệ và các loại giáp nhẹ, hiệu quả chiến đấu thường là tương đương với các cung thủ cả về tốc độ bắn và độ chính xác. Họ thường được huấn luyện để quay tít chiếc ná trên đầu và quẳng chúng thành từng bó được bó trong rơm hay thành từng cụm, thông thường có thể ném đi tới khoảng 183m. (ND)

3 Velite: Những đội quân trang bị nhẹ của La Mã thời xưa, thường được chọn ra từ tầng lớp người nghèo, sử dụng lao trong chiến đấu. (ND)