Khai thác vàng ở vùng đất mới, với số lượng nhân công ít ỏi là khó khăn lớn đối với Columbus. Ảnh minh họa: T.C.

Đa số những người mới đến xem công việc lao động chân tay này là sự phí phạm thời gian. Chẳng mấy người thật sự muốn gây dựng cơ sở làm ăn ở La Isabela, chứ chưa nói gì đến việc trồng trọt trên đất đai ở đây.

Thay vào đó, họ xem khu thuộc địa này như đại bản doanh tạm thời cho sứ mệnh tìm kiếm sự giàu có, đặc biệt là tìm vàng. Bản thân Colón cũng có mâu thuẫn tư tưởng.

Một mặt, ông đáng lẽ phải thiết lập công cuộc cai trị trên vùng thuộc địa để xây dựng điểm trung chuyển giao thương ở châu Mỹ. Mặt khác, ông đáng lẽ nên ở trên biển tiếp tục tìm đường tới Trung Quốc. Hai vai trò này mâu thuẫn với nhau, và Colón không thể hóa giải mâu thuẫn đó.

Vào ngày 24 tháng 04, Colón khởi hành đi tìm đường tới Trung Quốc. Trước khi đi, ông ra lệnh cho Pedro Margarit, chỉ huy quân sự của mình, dẫn đầu 400 người tiến vào vùng rừng thiêng nước độc để tìm các mỏ vàng của người Anh-điêng.

Sau khi tìm thấy một lượng vàng không đáng kể trong những rặng núi, và cũng chẳng được bao nhiêu thức ăn, những người dưới quyền Margarit, đói rách tả tơi, quay lại La Isabela chỉ để nhận ra rằng ngay cả khu thuộc địa cũng chẳng còn nhiều thức ăn, những người bị bỏ lại đã không thèm chăm sóc vườn tược vì bất mãn.

Trong cơn tức giận, Margarit đã cướp ba chiếc tàu và chạy về Tây Ban Nha, thề thốt sẽ bêu riếu toàn bộ chuyến phiêu lưu mạo hiểm này như một sự phí phạm về thời gian và tiền bạc.

Bị bỏ lại mà không có thức ăn, những thực dân còn lại bắt đầu thường xuyên tổ chức cướp bóc kho chứa của người Taino. Bị chọc giận, người Anh-điêng tấn công lại, gây ra một cuộc chiến hỗn loạn. Đó là tình thế mà Colón phải đối mặt khi ông trở lại La Isabela năm tháng sau chuyến ra khơi, ốm liệt giường và thất bại trong việc tìm ra Trung Quốc.

Có bốn nhóm người Taino lập nên một liên minh lỏng lẻo để cùng chống lại người Tây Ban Nha, còn một nhóm người Taino khác đã quyết định đứng về phe người ngoại quốc. Người Taino không có kim loại, nên không thể trụ vững trước những đợt tấn công với vũ khí bằng thép. Nhưng họ cũng bắt người Tây Ban Nha phải trả giá đắt cho cuộc chiến.

Áp dụng một dạng chiến tranh hóa học sơ khai, người Anh-điêng ném những quả bầu nhét đầy tro và ớt bột vào những kẻ tấn công, làm bùng ra những đám khói gây ngạt thở và mù mắt. Tự bảo vệ bằng khăn quấn mặt, họ đột kích xuyên qua làn hơi ngạt để giết người Tây Ban Nha.

Ý định của họ là bắt những kẻ ngoại bang phải rút lui, một hướng đi không hề tồn tại trong suy nghĩ của Colón, người đã đặt cược tất cả vào chuyến hải trình này. Khi người Tây Ban Nha phản công, người Taino rút lui theo chiến lược tiêu thổ, tự phá hủy nhà cửa và vườn ruộng với niềm tin, như Colón viết lại đầy khinh bỉ, rằng “cái đói sẽ đẩy chúng tôi khỏi vùng đất”.

Chẳng bên nào giành chiến thắng. Liên minh của người Taino không thể đuổi được người Tây Ban Nha ra khỏi Hispaniola. Còn người Tây Ban Nha thì đang gây chiến với những người cung cấp lương thực cho mình; một chiến thắng toàn diện cũng sẽ là một thảm họa toàn diện. Họ thắng hết trận đánh này tới trận đánh khác, giết chết vô số người bản xứ.

Nhưng cùng lúc đó, nạn đói, bệnh tật và tình trạng kiệt quệ đã lấp đầy nghĩa địa ở La Isabela. Mất mặt vì tai họa này, Đô đốc lên đường trở về Tây Ban Nha vào ngày 10 tháng 03 năm 1496 để cầu xin nhà vua và hoàng hậu cấp thêm tiền bạc và đồ tiếp tế.

Khi ông quay lại vào hai năm sau đó, chuyến đi thứ ba trong bốn chuyến hải hành xuyên Đại Tây Dương, những gì còn lại của La Isabela ít ỏi tới mức ông đã cho cập bến ở bên kia hòn đảo, tại Santo Domingo, khu định cư mới do em trai ông - Bartolomé, người ông đã bỏ lại lập ra. Colón không bao giờ đặt chân trở lại khu thuộc địa đầu tiên của mình và nó gần như bị lãng quên hoàn toàn.