Ông Trump nghi ngờ NATO

Đan Mạch tăng cường quân sự tại Greenland. Ảnh: CNN

Liên minh xuyên Đại Tây Dương đang đứng trước "điểm gãy" lịch sử khi Tổng thống Donald Trump công khai hoài nghi tính công bằng của NATO và thúc đẩy tham vọng thâu tóm Greenland. Trong bối cảnh Washington bắt đầu thu hẹp hiện diện quân sự tại châu Âu và đe dọa áp thuế trừng phạt, Brussels buộc phải cân nhắc từ bỏ chính sách hòa hoãn để chuẩn bị cho một cuộc đối đầu thương mại toàn diện nhằm bảo vệ chủ quyền và đoàn kết nội khối.

Châu Âu quyết định hoãn phê chuẩn thỏa thuận thương mại với Mỹ nhằm phát đi thông điệp phản đối cứng rắn trước các đe dọa thuế quan liên quan đến vấn đề Greenland.

Hoài nghi và thu hẹp nhân sự NATO

Theo RT, phát biểu tại cuộc họp báo hôm thứ Ba, ông Trump tự nhận mình là ân nhân lớn nhất của NATO, đồng thời nhắc lại rằng dưới thời của ông, các quốc gia thành viên đã cam kết tăng chi tiêu quân sự lên mức 5% GDP. Tổng thống Mỹ khẳng định: "Tôi đã cống hiến cho NATO nhiều hơn bất kỳ ai khác, dù còn sống hay đã khuất".

Tuy nhiên, ông Trump vẫn hoài nghi về sự công bằng trong các cam kết của NATO: “Chúng ta đang chi những khoản tiền khổng lồ cho liên minh. Tôi biết chắc Mỹ sẽ cứu viện họ, nhưng tôi thực sự đặt dấu hỏi về việc liệu họ có làm điều tương tự cho chúng ta hay không”.

Trước đó, ông Trump gây áp lực buộc các thành viên NATO phải chia sẻ gánh nặng quốc phòng lớn hơn, thậm chí từng gợi ý rằng Mỹ sẽ không cứu viện những quốc gia đóng góp không đủ. Sau đó, liên minh đã đồng ý tăng mục tiêu chi tiêu quốc phòng từ 2% lên 5% GDP.

Điều 5 trong hiệp ước thành lập NATO quy định rằng một cuộc tấn công vũ trang nhắm vào một thành viên sẽ được coi là cuộc tấn công vào cả liên minh. Tuy nhiên, điều khoản này cho phép mỗi quốc gia tự quyết định "hành động cần thiết", bao gồm cả việc sử dụng vũ lực.

Điều khoản này mới chỉ được kích hoạt một lần duy nhất sau sự kiện 11/9/2001 để ủng hộ các hoạt động chống khủng bố của Mỹ. Đáng chú ý, điều khoản phòng thủ tập thể không được áp dụng trong trường hợp một thành viên NATO bị tấn công bởi một quốc gia thành viên khác trong khối.

Tờ Washington Post hôm 20/1 cho biết Lầu Năm Góc đang lên kế hoạch giảm bớt sự hiện diện của quân đội Mỹ trong các cơ quan cố vấn và đào tạo của NATO. Động thái này nhằm cụ thể hóa nỗ lực của Tổng thống Donald Trump trong việc buộc các đồng minh gánh vác thêm trách nhiệm quốc phòng, dù phía Mỹ khẳng định kế hoạch không liên quan đến những căng thẳng gần đây về vấn đề Greenland.

Một số quan chức cho rằng động thái này là “dấu hiệu mới nhất cho thấy nỗ lực của chính quyền Trump trong việc thu hẹp sự hiện diện quân sự của Mỹ tại châu Âu”, quyết định sẽ ảnh hưởng đến khoảng 200 quân nhân.

Theo báo cáo, những thay đổi này chủ yếu làm giảm sự tham gia của Mỹ vào 30 Trung tâm Ưu tú (Centers of Excellence) của NATO, vốn được thiết kế để huấn luyện các lực lượng trong nhiều lĩnh vực tác chiến khác nhau, bao gồm an ninh năng lượng và hoạt động hải quân.

Thay vì rút quân đột ngột, Lầu Năm Góc dự định để các nhiệm vụ hiện tại hết hạn và không thay thế nhân sự mới. Theo hai quan chức Mỹ, quá trình này có thể kéo dài trong vài năm. Họ cũng nhấn mạnh rằng sự tham gia của Mỹ vào các trung tâm này sẽ không chấm dứt hoàn toàn.

Việc cắt giảm cũng được cho là sẽ ảnh hưởng đến các cơ quan của NATO tập trung vào những hoạt động đặc biệt và tình báo.

Các quan chức Mỹ khẳng định động thái này đã được xem xét trong nhiều tháng và không liên quan trực tiếp đến nỗ lực gần đây của ông Trump trong việc giành quyền kiểm soát Greenland.

Châu Âu cạn kiệt kiên nhẫn

Những phát biểu của ông Trump xuất hiện trong bối cảnh Mỹ bế tắc với các đồng minh NATO về nỗ lực thâu tóm Greenland. Nhằm gây áp lực lên những nước ủng hộ Đan Mạch, ông Trump đe dọa áp thuế và khẳng định hòn đảo này có ý nghĩa sống còn đối với an ninh quốc gia. Phía châu Âu phản đối mạnh mẽ, cảnh báo về một "vòng xoáy đi xuống nguy hiểm" và nguy cơ tan vỡ của khối.

Việc ông Trump khăng khăng đòi kiểm soát Greenland đã đẩy quan hệ xuyên Đại Tây Dương đến gần điểm gãy hơn bất kỳ thời điểm nào mà các nhà lãnh đạo hay giới phân tích từng chứng kiến trong đời. Một số đồng minh từng thân cận nhất của Mỹ nói rằng họ không còn lựa chọn nào khác ngoài việc đánh trả, và phải đánh trả thật mạnh.

"Châu Âu hiện có những công cụ rất mạnh mẽ, và chúng ta phải sử dụng chúng khi không được tôn trọng", Tổng thống Pháp Emmanuel Macron phát biểu tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos. Ông lên án về một thế giới nơi "quy tắc duy nhất có vẻ quan trọng là quy luật của kẻ mạnh nhất".

Những người khác cho rằng ông Trump đã vắt kiệt sự kiên nhẫn của châu Âu. "Chúng tôi đã cố gắng xoa dịu vị tổng thống tại Nhà Trắng... Chúng tôi phụ thuộc vào Mỹ nên đã chọn cách khoan dung", Thủ tướng Bỉ Bart De Wever, người dự kiến gặp ông Trump vào thứ Tư, cho biết. "Nhưng hiện tại, ông Trump đang bước qua quá nhiều lằn ranh đỏ, buộc bạn phải lựa chọn giữ lấy lòng tự trọng: làm một chư hầu hạnh phúc đã đành, chứ làm một nô lệ khổ sở thì lại là chuyện khác”, ông nói.

Sau nhiều năm châu Âu cảnh báo về rủi ro Tổng thống Nga Vladimir Putin có thể đánh chiếm Ukraine và tìm cách thâu tóm một phần lãnh thổ của đồng minh, thì giờ đây chính Tổng thống Mỹ, nhà lãnh đạo của quốc gia quyền lực nhất NATO, lại đang đe dọa chiếm đoạt đất đai trong chính khối này.

Khi ông Trump đến tham dự hội đàm với các nhà lãnh đạo tại Davos, Thụy Sĩ, ngay cả những người lạc quan nhất cũng phải thừa nhận rằng những nỗ lực nhằm xoa dịu ông đang thất bại. Một số nhà lãnh đạo vốn luôn kêu gọi kiềm chế nay cũng cho rằng đang có nguy cơ xảy ra một sự đổ vỡ nền tảng.

"Sự hoài niệm sẽ không mang trật tự cũ trở lại", Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen phát biểu tại Davos hôm thứ Ba. "Đã đến lúc nắm bắt cơ hội này và xây dựng một châu Âu độc lập mới".

"Các đề xuất áp thuế là một sai lầm, đặc biệt là giữa các đồng minh lâu đời," bà von der Leyen nói, đồng thời nhắc lại thỏa thuận thương mại bà từng đàm phán với ông Trump năm ngoái. "Trong chính trị cũng như trong kinh doanh, một thỏa thuận là một thỏa thuận, và khi những người bạn bắt tay nhau, điều đó phải có ý nghĩa nhất định". Tuy nhiên, bà nói thêm: "Phản ứng của chúng tôi sẽ không nao núng, thống nhất và tương xứng”.

Các quan chức châu Âu cho biết hiện họ phải làm rõ rằng mọi chuyện đã đi quá xa, nếu không họ sẽ bị coi là không sẵn lòng bảo vệ châu Âu và công dân của mình.

Cuộc tranh chấp thậm chí đã làm dấy lên những cảnh báo rằng một cuộc xâm lược của Mỹ vào Greenland - nơi ông Trump thèm muốn vì vị trí chiến lược và tài nguyên thiên nhiên - sẽ đánh dấu sự kết thúc của NATO.

Các quan chức châu Âu đang cân nhắc các phương án. EU có thể tái kích hoạt thuế quan đối với hơn 100 tỷ USD hàng hóa Mỹ - gói biện pháp đã bị đình chỉ vào năm ngoái để ký thỏa thuận thương mại.

Khối này có thể tiến xa hơn bằng cách nhắm mục tiêu vào các dịch vụ của Mỹ tại châu Âu, một trung tâm lợi nhuận lớn cho các gã khổng lồ công nghệ Mỹ. Công cụ Chống Cưỡng bức (Anti-Coercion Instrument) được thiết kế cho kiểu áp lực kinh tế này, mặc dù khối này chưa từng kích hoạt kể từ khi thành lập vào năm 2023. Bước đi này sẽ cho phép hạn chế quyền truy cập của các công ty Mỹ đang kinh doanh lớn tại thị trường EU, bao gồm Apple, Google hay Meta.

Nhiều quan chức EU hy vọng sẽ không cần đến biện pháp trả đũa. Họ muốn đợi xem liệu ông Trump có thực hiện lời đe dọa áp thuế mới - 10% bắt đầu từ ngày 1/2 và lên đến 25% vào tháng 6 hay không. Tòa án Tối cao Hoa Kỳ cũng chuẩn bị đưa ra phán quyết về việc liệu ông Trump có thẩm quyền pháp lý để đơn phương áp thuế hay không.

Các nhà lãnh đạo ở Đan Mạch và Greenland vẫn đang cố gắng tìm lối thoát. Cư dân Greenland khẳng định rõ ràng rằng đất đai của họ không phải để bán. Bộ trưởng Quốc phòng Đan Mạch đề xuất một sứ mệnh NATO tới lãnh thổ này.