Nicolaus Copernicus. Ảnh minh họa: T.F.

Bản thảo của Nicolaus Copernicus càng dày hơn qua năm tháng, mặc dù được đồng nghiệp ủng hộ, ông vẫn không định công bố. Tới năm 1539, một nhà toán học trẻ người Áo là Joachim Rheticus đến chơi với Copernicus trong khoảng thời gian khá dài.

Bất chấp chỉ dụ 1526 cấm những người theo giáo thuyết của Luther từ Warmia đến, Copernicus vẫn tiếp Rheticus như tiếp một tông đồ. Đầu năm 1540, một nhà in ở Gdansk công bố Narratio prima (Phóng sự đầu tiên) tổng kết lý luận của Copernicus cho các học giả biết.

Rheticus đã làm việc với Nicolaus Copernicus về những chỉnh sửa cuối cùng đối với bản thảo, để năm 1542 ông chuyển cho chủ nhà in ở Nurember là Johannes Petreius và ông này chế các bản khắc gỗ, những sơ đồ phức tạp của Copernius.

Trong khoảng thời gian gần 10 tháng để in ấn cuốn sách đồ sộ gồm sáu phần, Nicolaus Copernicus đưa thêm vào lời nói đầu bức thư của một vị hồng y thúc giục ông “truyền đạt phát kiến của mình cho những người hăng hái và gửi cho tôi công trình lao động của ông về vòm cầu vũ trụ với các bảng biểu ngày khi có thể” .

Nicolaus Copernicus cũng viết một lời tựa dành riêng cho Giáo hoàng Paul III, nêu sự chậm trễ trong việc xuất bản là do những lo ngại về việc mọi người tiếp nhận những ý tưởng của ông, nhưng bày tỏ niềm tin rằng những ý tưởng ấy sẽ phù hợp với “khối Cộng đồng giáo hội”.

Cuối năm 1542, một cơn đột quỵ khiến Nicolaus Copernicus bị liệt một phần, điều này đã làm ảnh hưởng đến khả năng làm việc của ông. Chỉ đến khi mất vào ngày 22/5/1543 ông mới nhìn thấy bản in tác phẩm để đời của mình.

Có thể ông đã ốm yếu đến mức không nhận thấy có một lời giới thiệu ẩn danh được thêm vào, gọi những lý lẽ của ông là “giả thuyết” và khẳng định rằng mô hình nhật tâm của ông chỉ dùng để tính toán về mặt toán học, trái với niềm tin của chính Copernicus rằng vũ trụ có tâm là Mặt Trời là thực, chứ không chỉ giúp ích cho tính toán.

Năm 1609, sự việc mới được tiết lộ: Andreas Osiander - một nhà thần học theo giáo phái Luther đã thay mặt Rheticus đọc bản in thử và bổ sung lời giới thiệu vào.

Chỉ có 500 bản Về chuyển động quay được in năm 1543 và những luận cứ cấp tiến của nó không gây ra xáo động nào. Qua các thập kỷ sau đó, Johannes Kepler và Galileo Galilei được ghi nhận là đã công nhận vũ trụ học Nicolaus Copernicus là thực tiễn chứ không đơn thuần là lý thuyết, nhưng có nhiều giáo sĩ phản đối vì có sự xung đột giữa vũ trụ nhật tâm và vũ trụ theo Kinh Thánh.

Đến năm 1616 thì Giáo hội Công giáo La Mã đưa cuốn Về chuyển động quay vào danh mục sách cấm. Ở Italy, các bản in của tác phẩm này bị cấm đoán, nhưng tại các nơi khác lệnh cấm này không được tuân thủ.

Sau khi tác phẩm Những nguyên lý toán học của triết học tự nhiên của Newton ra đời vào năm 1687, nhiều học giả bắt đầu đón nhận tư tưởng của hệ Copernicus, nhưng mãi đến năm 1835 cuốn sách của Copernicus (cùng với sách của Kepler và Galileo) mới được đưa ra khỏi Danh mục sách cấm.

Trong các thập niên gần đây, các nhà khoa học và cả Giáo hội đã tôn vinh Nicolaus Copernicus. Năm 1972, để đón chào kỷ niệm 500 năm ngày sinh của ông NASA đã phóng vệ tinh mang tên Copernicus. Vệ tinh này đã nghiên cứu vật chất giữa các sao trong suốt tám năm nó hoạt động.

Năm 2005, một ngôi mộ không được đánh dấu ở gần bệ thờ của nhà thờ Frombork được phát hiện chứa di cốt của một người đàn ông khoảng 70 tuổi. Năm 2008, các nhà khảo cổ học Ba Lan thông báo rằng việc so sánh AND của di cốt với những sợi tóc trong một cuốn sách mà Nicolaus Copernicus từng sử dụng, đã khẳng định rằng bộ xương đó là của ông.

Ngày 22/5/2010 Nicolaus Copernicus - người mà năm 1543 không được ghi tên lên mộ, đã được cải táng dưới bệ thờ của nhà thờ với tấm bia mộ bằng đá granit đen. Cũng trong năm 2010, Hội Hóa học Lý thuyết và Ứng dụng Quốc tế đã chính thức phê chuẩn tên gọi “copernixi” (copernicium), kí hiệu Cp, cho nguyên tố thứ 112 được các nhà khoa học đề xuất.