|
|
Nhiều người có thói quen tự mua kháng sinh khi ốm, ngừng thuốc khi thấy đỡ hoặc giữ thuốc thừa để dùng lần sau. Ảnh: Unsplash. |
Trong cuốn Hiểu và dùng thuốc đúng (NXB Trẻ), PGS.TS Nguyễn Hữu Đức, nguyên giảng viên chính Bộ môn Dược lâm sàng, Phó ban Nghiên cứu khoa học - Thư viện, khoa Dược, Trường Đại học Y Dược TP.HCM, cho biết cơ thể con người có hệ thống miễn dịch gồm các tế bào bạch cầu, kháng thể... hoạt động như lực lượng phòng vệ, giúp chống lại và tiêu diệt vi sinh vật gây bệnh xâm nhập.
Khi vi sinh vật phát triển quá nhanh, vượt khỏi khả năng kiểm soát của hệ miễn dịch, cơ thể có thể mắc bệnh nhiễm trùng. Hai nhóm vi sinh vật gây bệnh phổ biến là virus (siêu vi) và vi khuẩn.
Kháng sinh là thuốc điều trị bệnh do vi khuẩn, không có tác dụng với phần lớn bệnh do virus gây ra, chẳng hạn cảm cúm. Vì vậy, sử dụng kháng sinh đúng cách là điều quan trọng để phát huy hiệu quả điều trị và hạn chế những tác hại không mong muốn.
Những điều nên biết khi dùng kháng sinh
Hiểu đúng về công dụng của kháng sinh
Kháng sinh là những hợp chất trước đây chủ yếu được chiết xuất từ các vi sinh vật như vi nấm, ngày nay có thể được tổng hợp nhân tạo. Thuốc có tác dụng ức chế sự phát triển hoặc tiêu diệt vi khuẩn gây bệnh.
Xét về tác dụng điều trị, kháng sinh được chia thành hai nhóm: diệt khuẩn và kìm khuẩn. Trong đó, thuốc diệt khuẩn có khả năng tiêu diệt vi khuẩn, còn thuốc kìm khuẩn chỉ làm vi khuẩn ngừng phát triển, không sinh sản.
Kháng sinh kìm khuẩn thường được sử dụng khi hệ miễn dịch của người bệnh còn đủ khả năng tiêu diệt những vi khuẩn đã bị thuốc làm suy yếu. Nếu cơ thể quá yếu, bác sĩ có thể phải lựa chọn thuốc diệt khuẩn. Việc chọn loại thuốc nào cần căn cứ vào tình trạng bệnh và chỉ định của thầy thuốc.
 |
| Kháng sinh không phải cứ ốm là uống, cũng không nên ngừng thuốc khi vừa thấy khỏe hơn. Ảnh: Unsplash. |
Không phải bệnh nhiễm trùng nào cũng cần kháng sinh
Kháng sinh chỉ có tác dụng với bệnh nhiễm khuẩn, không điều trị được bệnh do virus. Một số bệnh nhiễm khuẩn thường gặp có thể cần sử dụng kháng sinh gồm viêm xoang, viêm tai giữa, viêm phế quản, viêm phổi, viêm đường tiết niệu và nhiễm trùng da.
Lưu ý những tác dụng phụ có thể gặp
Theo PGS.TS Nguyễn Hữu Đức, tác dụng phụ của kháng sinh có thể chia thành 3 nhóm chính.
- Dị ứng: Biểu hiện nhẹ là nổi mề đay, ban đỏ, ngứa; trường hợp nặng có thể gây sốc phản vệ, đe dọa tính mạng.
- Nhiễm độc các cơ quan: Một số thuốc có thể gây độc cho gan, thận như tetracyclin, sulfamid; ảnh hưởng đến tế bào máu như cloramphenicol; gây tổn thương thần kinh thính giác, dẫn đến điếc như streptomycin, gentamycin. Tetracyclin còn có thể ảnh hưởng đến xương, răng, đặc biệt gây hại cho răng trẻ em.
- Loạn khuẩn đường ruột: Đây là tác dụng phụ thường gặp, có thể dẫn đến tiêu chảy. Ở trẻ em, tình trạng này có nguy cơ gây mất nước nghiêm trọng và thiếu vitamin.
Người bệnh cũng cần hiểu về hiện tượng đề kháng kháng sinh. Khi sử dụng thuốc không đúng liều hoặc không đủ thời gian, vi khuẩn có thể không bị tiêu diệt hoàn toàn. Những vi khuẩn sống sót có khả năng đề kháng với loại thuốc đã sử dụng, khiến thuốc giảm hoặc mất tác dụng trong những lần điều trị sau.
Những thói quen khiến kháng sinh mất tác dụng
Tự ý mua và sử dụng thuốc
Theo bác sĩ Đức, một số người vẫn tự ý sử dụng kháng sinh, trong đó có cả những loại thuốc mới, vốn chỉ được sử dụng hạn chế trong bệnh viện. Theo tác giả, chỉ bác sĩ điều trị mới có đủ chuyên môn để xác định bệnh nhiễm khuẩn và lựa chọn loại kháng sinh phù hợp.
Đặc biệt, khi nghi ngờ trẻ mắc bệnh nhiễm khuẩn, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám thay vì tự mua thuốc cho con.
Tự ý ngừng thuốc hoặc kéo dài liệu trình
Một số liệu trình kháng sinh thường kéo dài 7-10 ngày, thậm chí lâu hơn tùy loại bệnh và diễn biến sức khỏe. Người bệnh cần tuân thủ đúng liều lượng, thời gian sử dụng theo đơn của bác sĩ.
 |
| Cuốn Hiểu và dùng thuốc đúng. Ảnh: NXB Trẻ. |
Không nên ngừng thuốc giữa chừng chỉ vì thấy triệu chứng thuyên giảm. Vi khuẩn chưa bị tiêu diệt hết có thể tiếp tục phát triển, khiến bệnh tái phát và góp phần làm gia tăng tình trạng đề kháng kháng sinh. Ngược lại, kéo dài thời gian dùng thuốc không theo chỉ định cũng có thể gây tai biến.
Dùng lại thuốc thừa hoặc chia sẻ kháng sinh
Kháng sinh còn thừa trong tủ thuốc có thể đã hết hạn, biến chất và gây hại cho cơ thể. Một số loại thuốc quá hạn có độc tính cao, chẳng hạn tetracyclin có nguy cơ gây độc cho thận.
Người bệnh cũng không nên khuyên người khác dùng loại kháng sinh mình từng sử dụng, dù hai người có triệu chứng tương tự. Bởi biểu hiện giống nhau chưa chắc xuất phát từ cùng nguyên nhân. Chẳng hạn, sốt không phải triệu chứng chỉ gặp ở bệnh nhiễm khuẩn. Một loại kháng sinh phù hợp với người này có thể không hiệu quả, thậm chí gây tai biến nghiêm trọng ở người khác.
Vì vậy, việc sử dụng kháng sinh cần dựa trên chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ, không tự ý mua, ngừng thuốc, dùng lại thuốc cũ hoặc chia sẻ thuốc cho người khác.
