Nhật ký con trai Tổng thống phơi bày cục diện Iran

Các đòn không kích và ám sát có độ chính xác cao liên tiếp nhắm vào tầng lớp lãnh đạo Iran không chỉ làm suy yếu những trung tâm quyền lực truyền thống mà còn buộc bộ máy điều hành phải nhanh chóng thích ứng để tồn tại.

Trong thế trận bị dồn ép cả về quân sự lẫn ngoại giao, Tehran đồng thời phải xử lý những rạn nứt nảy sinh từ bên trong. Khi thông tin chính thức bị kiểm soát chặt chẽ, nhật ký trực tuyến của Yousef Pezeshkian, con trai Tổng thống đương nhiệm, trở thành một trong số ít nguồn phản ánh trực tiếp tình hình nội bộ.

Từ các cơ sở ngầm, những ghi chép này cho thấy một bộ máy đang gồng mình tái cấu trúc, các cuộc tranh luận ngày càng căng thẳng về hướng đi của cuộc chiến, cùng áp lực tâm lý đè nặng lên những người đang ở trung tâm quyền lực.

Khủng hoảng thượng tầng

Theo NYT, giữa tháng 3 tại Tehran, Tổng thống Masoud Pezeshkian xuất hiện trong một cuộc biểu tình quy mô lớn phản đối Israel. Sự hiện diện ngắn ngủi của ông mang ý nghĩa trấn an tinh thần, nhưng cũng cho thấy mức độ rủi ro ngày càng lớn đối với các lãnh đạo cấp cao.

Theo nhật ký của Yousef Pezeshkian, mối đe dọa hiện nay không còn giới hạn ở chiến trường truyền thống mà chuyển sang các cuộc tấn công có độ chính xác cao nhằm trực tiếp vào cá nhân lãnh đạo. Trong thời gian ngắn, Iran đã mất đi nhiều nhân vật chủ chốt trong hệ thống chính trị và quân sự.

Cựu lãnh đạo tối cao Ali Khamenei đã thiệt mạng cùng nhiều tướng lĩnh cấp cao. Đáng chú ý, ông Ali Larijani, người đứng đầu Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao, cũng không còn. Đây được xem là tổn thất chiến lược khi ông là một trong số ít nhân vật có khả năng điều phối nội bộ và duy trì các kênh đối thoại với phương Tây trong kịch bản ngừng bắn.

Cùng thời điểm, Bộ trưởng Tình báo Esmaeil Khatib thiệt mạng, khiến hệ thống an ninh vốn đã chịu áp lực càng thêm chao đảo.

Các quan chức cấp cao của Iran bị phía Mỹ-Israel tấn công từ ngày 28/2 đến nay. Đồ họa: NYT

Yousef thừa nhận cú sốc trước những mất mát này. Ông cho biết bản thân không muốn tin vào cái chết của Larijani và nhấn mạnh Iran không thể tiếp tục để xảy ra thêm các vụ ám sát nhằm vào giới lãnh đạo. Theo ông, việc bảo vệ các nhân vật cấp cao không còn là nhiệm vụ đơn thuần mà đã trở thành vấn đề danh dự quốc gia.

Sự biến mất của các nhân vật then chốt đặt ra câu hỏi về cách thức vận hành của bộ máy quyền lực Iran trong giai đoạn hiện nay. Khi những trung tâm quyền lực truyền thống bị suy yếu, hệ thống điều hành buộc phải thích ứng nhanh chóng.

Theo các nguồn tin nội bộ, Iran hiện được vận hành bởi một cơ chế khẩn cấp với sự tham gia của nhiều trung tâm quyền lực khác nhau. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo giữ vai trò nòng cốt trong điều hành chiến sự, trong khi các nhân vật chính trị cấp cao đảm nhiệm việc duy trì hoạt động của bộ máy nhà nước.

Tướng Ahmad Vahidi, người vừa được bổ nhiệm, trực tiếp phụ trách các quyết định chiến thuật trên chiến trường. Ở cấp độ chiến lược, Mohammad Bagher Ghalibaf nổi lên như một nhân tố lấp khoảng trống quyền lực khi tham gia vào các quyết sách quan trọng.

Tướng Ahmad Vahidi phát biểu trong một cuộc họp báo sau cuộc bầu cử quốc hội ở Tehran, tháng 3/2024. Ảnh: Reuters.

Trong khi đó, Tổng thống Masoud Pezeshkian cùng Phó Tổng thống Mohammad Reza Aref tiếp tục điều hành hoạt động thường nhật của chính phủ. Để bù đắp thiếu hụt nhân sự, nhiều cựu quan chức và tướng lĩnh đã nghỉ hưu được triệu tập trở lại.

Giới quan sát quốc tế cho rằng hệ thống này không sụp đổ như dự đoán ban đầu mà đang chuyển sang một mô hình linh hoạt hơn. Quyền lực được phân tán và đan chéo giữa nhiều trung tâm nhằm giảm thiểu rủi ro khi một mắt xích bị loại bỏ.

Tuy nhiên, từ góc nhìn bên trong, Yousef Pezeshkian lại đưa ra đánh giá thận trọng hơn. Ông cảnh báo nếu không thể ngăn chặn các cuộc tấn công có chủ đích nhằm vào lãnh đạo, Iran có nguy cơ thất thế trong cuộc chiến.

Sức ép bủa vây Tehran

Bên cạnh áp lực an ninh, nhật ký của Yousef còn hé lộ những bất đồng trong tư duy chiến lược của giới lãnh đạo.

Trong tuần đầu của cuộc chiến, các lãnh đạo cấp cao Iran đã họp bàn về hướng đi tiếp theo, tập trung vào thời gian và mục tiêu của xung đột. Cuộc thảo luận nhanh chóng trở nên căng thẳng khi nhiều quan điểm trái chiều được đưa ra.

Một số ý kiến ủng hộ việc theo đuổi chiến tranh đến khi đạt được mục tiêu tối đa. Ngược lại, nhiều người cảnh báo nguy cơ đất nước bị tàn phá nếu xung đột kéo dài.

Yousef đặt ra vấn đề theo hướng thực dụng hơn. Ông cho rằng Iran cần cân nhắc các kịch bản khác nhau thay vì theo đuổi một mục tiêu duy nhất. Những câu hỏi về giới hạn chịu đựng của quốc gia và khả năng duy trì cuộc chiến được đặt ra một cách trực diện.

Những tranh luận này cho thấy Tehran chưa đạt được sự đồng thuận tuyệt đối trong chiến lược, trong khi áp lực từ chiến trường và môi trường quốc tế ngày càng gia tăng.

Không chỉ đối mặt với bất đồng nội bộ, chính quyền Iran còn chịu áp lực từ nhiều luồng dư luận trong nước.

Tổng thống Iran, ông Masoud Pezeshkian. Ảnh: Reuters.

Yousef chia sẻ ông thường xuyên nhận được tin nhắn từ những người không quen biết thông qua các nền tảng trực tuyến. Nội dung các tin nhắn này khá đa dạng, trong đó có không ít ý kiến kêu gọi chính quyền chấm dứt chiến tranh, thậm chí đề xuất trao lại quyền quyết định cho người dân.

Dù bác bỏ những quan điểm này và cho rằng chúng thiếu thực tế, con trai Tổng thống Iran thừa nhận đây là dấu hiệu cho thấy trong xã hội vẫn tồn tại nhiều luồng ý kiến khác nhau, bao gồm cả những tiếng nói không đồng thuận với đường lối hiện tại của chính quyền.

Ở mặt trận đối ngoại, các quyết định quân sự cũng đặt Tehran vào tình thế khó khăn. Các đợt tấn công nhằm đáp trả Mỹ và Israel trong một số trường hợp đã ảnh hưởng đến không phận và lãnh thổ của các quốc gia Arab láng giềng.

Yousef tỏ ra thận trọng trước hệ quả của chiến lược đáp trả. Theo ông, việc tự vệ có thể kéo theo những tác động ngoài mong muốn, trong đó có việc ảnh hưởng đến các nước thân thiện trong khu vực.

Đầu tháng 3, Tổng thống Masoud Pezeshkian đăng video xin lỗi các quốc gia Arab và cam kết hạn chế các hành động tương tự. Tuy nhiên, động thái này nhanh chóng vấp phải phản ứng mạnh từ phe bảo thủ và các chỉ huy quân sự. Cam kết sau đó bị rút lại trong thời gian ngắn.

Trước sức ép nhắm vào cha mình, Yousef lên tiếng bảo vệ quan điểm ôn hòa. Ông cho rằng việc xin lỗi các nước láng giềng là nghĩa vụ đạo đức và nhấn mạnh người dân khu vực không nên trở thành nạn nhân của xung đột.

Theo cảnh báo từ chính con trai Tổng thống Iran, cuộc xung đột có thể còn kéo dài, việc tái cấu trúc bộ máy chỉ mang tính tình thế. Nếu không sớm khắc phục các lỗ hổng an ninh và xác định được một lối thoát chiến lược rõ ràng, khả năng cầm cự của Tehran sẽ sớm đối mặt với giới hạn.

Những dòng nhật ký được viết từ các cơ sở ngầm, vì thế, không chỉ phản ánh trạng thái tâm lý của một cá nhân, mà còn cho thấy áp lực đang đè nặng lên toàn bộ hệ thống. Đó cũng là tín hiệu cho thấy Iran đang tiến gần đến một ngã rẽ mang tính quyết định.