Ung thư đại trực tràng gia tăng toàn cầu: Lý giải từ cẩm nang y khoa

Các loại ung thư đường tiêu hóa ở người trẻ đang gia tăng trên toàn cầu. Ảnh: NMG.

Trong cuốn "Cẩm nang phòng trị ung thư" (NXB Tổng hợp TP.HCM), GS.BS Nguyễn Chấn Hùng giải thích đại tràng và trực tràng thường được gọi chung là đại trực tràng, hay dân gian quen gọi là ruột già. Bệnh thường khởi phát từ những chồi thịt nhỏ (polyp) mọc ở lớp mô lót mặt trong lòng ruột.

Khi polyp lớn dần sẽ gây bít tắc hoặc bị phân cọ xát dẫn đến chảy máu. Dù là bệnh lý thường gặp, ung thư ruột già hoàn toàn có thể phát hiện sớm và điều trị hiệu quả nhờ những tiến bộ y khoa hiện đại.

Nguyên nhân hàng đầu

Về nguyên nhân, GS.BS Nguyễn Chấn Hùng nhận định bệnh không đến từ một yếu tố riêng lẻ mà là tổng hòa của nhiều nguy cơ như: Tuổi tác (trên 60 tuổi), béo phì, tiền sử polyp, yếu tố gia đình, cùng các thói quen sinh hoạt kém lành mạnh như hút thuốc, uống rượu, ăn nhiều béo, nhiều thịt đỏ và ít chất xơ.

Tuy nhiên, bức tranh lâm sàng hiện nay đang ghi nhận một sự chuyển dịch đáng báo động: Ung thư đại trực tràng không còn là câu chuyện riêng của người lớn tuổi mà đang có xu hướng trẻ hóa nhanh chóng trên toàn cầu.

Bổ sung cho góc nhìn này, trao đổi với Tri Thức - Znews, bác sĩ Tanujaa Rajasekaran, Trung tâm Ung thư Parkway (Singapore), nói rằng ung thư không phải là "định mệnh", mà đến từ hai nguồn nguy cơ chính. Trong đó, 5-10% nguy cơ đến từ yếu tố di truyền - những thay đổi gen thừa hưởng từ cha mẹ, còn 90-95% đến từ các yếu tố lối sống có thể điều chỉnh như hút thuốc lá, lạm dụng rượu bia, béo phì, lười vận động và tia UV.

Theo bác sĩ Tanujaa, y học hiện tập trung vào hai "nghi phạm" lớn có thể lý giải xu hướng trẻ hóa ung thư. Thứ nhất là chế độ ăn công nghiệp, bao gồm thực phẩm chế biến sẵn như xúc xích, burger và thực phẩm đóng gói, làm tăng tỷ lệ viêm và béo phì.

Thứ hai là lối sống ít vận động, sự thụ động trong sinh hoạt hàng ngày kết hợp với chế độ ăn giàu năng lượng, làm tăng tỷ lệ béo phì và trực tiếp làm tăng nguy cơ ung thư vú và ung thư đại trực tràng ở người dưới 50 tuổi.

Ung thư đại trực tràng vẫn nằm trong nhóm ung thư phổ biến nhất ở cả nam và nữ tại Đông Nam Á. Ảnh: Shutterstock.

Đồng quan điểm, bác sĩ Richard Quek, nguyên Phó trưởng khoa Ung bướu tại Trung tâm Ung thư Quốc gia Singapore (NCCS), cho biết ung thư đại trực tràng vẫn nằm trong nhóm ung thư phổ biến nhất ở cả nam và nữ tại Đông Nam Á.

Theo ông, một trong những điểm đáng lo ngại nhất hiện nay là sự gia tăng đột biến của ung thư trực tràng ở người dưới 50 tuổi.

"Đây là một xu hướng toàn cầu mà y học hiện đại vẫn đang nỗ lực tìm câu trả lời chính xác cho nguyên nhân thực sự đằng sau nó", bác sĩ Richard Quek nói.

Dự báo về thời gian tới, bác sĩ Quek cho rằng khi kinh tế phát triển, các loại ung thư do nhiễm trùng sẽ dần được kiểm soát tốt hơn nhờ y tế dự phòng. Ngược lại, những loại ung thư liên quan đến lối sống, chế độ ăn uống và sự già hóa sẽ chiếm ưu thế.

"Ở cấp độ khu vực, chúng ta đang chứng kiến sự dịch chuyển từ mô hình bệnh tật của một nước đang phát triển sang hình thái của một quốc gia phát triển", ông nhận định.

Béo phì được cho là nguyên nhân hàng đầu của ung thư đại trực tràng khởi phát sớm. Ảnh: Medkart.

Theo nghiên cứu tổng quan công bố trên tạp chí Phẫu thuật Anh quốc (British Journal of Surgery), nhiều bằng chứng cho thấy lối sống hiện đại, các bệnh lý chuyển hóa và yếu tố môi trường có thể thúc đẩy xu hướng này.

Nhóm nghiên cứu cho rằng béo phì hiện là một trong những giả thuyết hàng đầu giải thích sự gia tăng của ung thư đại trực tràng khởi phát sớm.

Dẫn lại một nghiên cứu năm 2019 trên 85.256 phụ nữ Mỹ, các tác giả cho biết những người có chỉ số khối cơ thể (BMI) trên 30 có nguy cơ mắc ung thư đại trực tràng khởi phát sớm gần gấp đôi so với những người có BMI thấp hơn.

Theo các nhà nghiên cứu, chế độ ăn kiểu phương Tây với nhiều thực phẩm chế biến sẵn và lối sống ít vận động cũng là những yếu tố có thể góp phần làm tăng nguy cơ mắc bệnh.

Đồng tác giả nghiên cứu Catherine O'Connor, sinh viên Trường Y Harvard (Mỹ), nhận định: "Béo phì, chế độ ăn kiểu phương Tây với nhiều thực phẩm chế biến sẵn và lối sống ít vận động nhiều khả năng là những yếu tố góp phần gây ra số lượng lớn các ca ung thư đường tiêu hóa khởi phát sớm".

Nghiên cứu cũng chỉ ra hút thuốc lá và uống nhiều rượu bia là những yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được. Ngoài ra, các bệnh lý như gan nhiễm mỡ không do rượu, đái tháo đường và trào ngược dạ dày - thực quản cũng có thể làm tăng nguy cơ mắc các loại ung thư đường tiêu hóa.

TS Sara Char, bác sĩ chuyên khoa ung thư tại Viện Ung thư Dana-Farber, khuyến cáo: "Một trong những điều tốt nhất bạn có thể làm để bảo vệ sức khỏe là bỏ thuốc lá. Giảm uống rượu bia, tập thể dục thường xuyên và hạn chế thực phẩm chế biến sẵn cũng là những lựa chọn có lợi cho sức khỏe".

Thay đổi quan niệm về ung thư

Xu hướng trẻ hóa ung thư trực tràng cũng được ghi nhận trong thực hành lâm sàng tại Argentina.

Chia sẻ tại hội nghị khoa học "Post Chicago" do Hiệp hội Ung thư Lâm sàng Argentina (AAOC) tổ chức, TS César Castillo, Trưởng khoa Ung bướu Bệnh viện Perrando (tỉnh Chaco), cho biết nghiên cứu kéo dài 15 năm tại bệnh viện cho thấy cứ 4 bệnh nhân được chẩn đoán ung thư đại trực tràng thì có một người dưới 45 tuổi.

Một bệnh nhân mắc ung thư đại trực tràng trẻ tuổi được điều trị tại Bệnh viện K. Ảnh: Việt Linh.

Điều đáng chú ý là, theo TS Castillo, đến nay giới khoa học vẫn chưa thể giải thích vì sao số ca mắc ở người trẻ lại gia tăng.

"Cộng đồng khoa học vẫn chưa giải thích được điều gì đang xảy ra và đâu là nguyên nhân", ông nói.

Một phát hiện khác từ nghiên cứu cũng làm thay đổi quan niệm trước đây về bệnh. Theo TS Castillo, nhiều bệnh nhân trẻ không có tiền sử gia đình mắc ung thư đại trực tràng. "Mọi người thường nghĩ chắc hẳn phải có cô, dì, chị em hay người thân từng mắc bệnh. Nhưng kết quả nghiên cứu của chúng tôi lại cho thấy điều ngược lại", ông cho biết.

Đồng quan điểm, TS Luis Basbus, chuyên gia về ung thư đường tiêu hóa và ung thư lồng ngực thuộc AAOC và Bệnh viện Italiano, cho biết trước đây phần lớn bệnh nhân đến khám ở độ tuổi 65-70, nhưng hiện nay bác sĩ đã gặp cả những trường hợp mới 25, 30 hoặc 35 tuổi.

Ông cho biết nhiều bệnh nhân trẻ không thuộc nhóm nguy cơ điển hình. Họ không có tiền sử gia đình, thường xuyên vận động và duy trì lối sống lành mạnh. "Chúng tôi không hiểu vì sao điều này xảy ra. Đây là vấn đề mà các bác sĩ đều đang bàn luận nhưng vẫn chưa có lời giải", TS Basbus chia sẻ.

Theo vị chuyên gia, chính việc bệnh xuất hiện ở những người không phù hợp với hình ảnh "điển hình" của ung thư đại trực tràng đã góp phần khiến chẩn đoán bị chậm trễ. Ông nói rằng khi người trẻ xuất hiện đau bụng hoặc chảy máu tiêu hóa, các triệu chứng này thường được quy cho căng thẳng hoặc bệnh trĩ thay vì nghĩ đến ung thư.

"Việc chẩn đoán thường diễn ra rất muộn vì hầu như không ai nghĩ một người trẻ lại mắc ung thư. Các bác sĩ thường ưu tiên tìm những nguyên nhân khác trước khi nghĩ đến ung thư đại tràng", TS Basbus nói.

Dù vậy, TS Basbus lưu ý mô hình điển hình của ung thư đại trực tràng vẫn chủ yếu gặp ở người trên 65 tuổi, hút thuốc lá, uống nhiều rượu bia, ăn ít chất xơ, tiêu thụ nhiều thịt đỏ và ít vận động.