Nguồn gốc và ý nghĩa ngày vía Thần Tài

Mỗi dịp mùng 10 tháng Giêng âm lịch, không khí mua bán vàng và sắm lễ cúng Thần Tài lại diễn ra sôi động ở nhiều đô thị lớn. Đằng sau tập tục ấy là lớp trầm tích văn hóa dày dặn của một vị thần "nhập gia tùy tục".

Từ một vị thần có nguồn gốc ngoại lai, Thần Tài đã được bản địa hóa mạnh mẽ, gắn với hình tượng Thổ Địa để trở thành biểu tượng của tài lộc và sự thịnh vượng trong đời sống người Việt.

Những điển tích về Thần Tài

Trong hệ thống tín ngưỡng phương Đông, Thần Tài không phải là một nhân vật đơn nhất, mà là tập hợp các hình tượng biểu trưng cho tiền bạc, của cải và may mắn trong giao thương.

Điển hình là Triệu Công Minh, vị Võ Thần Tài lẫy lừng trong tiểu thuyết Phong Thần Diễn Nghĩa. Trong tâm thức dân gian, ông hiện thân cho sự uy nghiêm, công chính với khả năng trấn sát, bảo vệ sản nghiệp và duy trì trật tự trong quản trị của cải.

Song hành cùng sự uy mãnh đó là hình tượng Phạm Lãi, bậc trí giả thời Xuân Thu. Sau khi giúp Việt Vương Câu Tiễn phục quốc, ông lui về ẩn dật dưới danh xưng Đào Chu Công và trở thành mẫu hình thương nhân kiệt xuất. Với triết lý "tán lộc" cho người nghèo sau mỗi lần kinh doanh thành đạt, ông được tôn xưng là Văn Thần Tài. Việc thờ cúng ông thể hiện khát vọng thành công gắn với phẩm giá và sự bình an nội tâm.

Song, khác với hệ thống thần phả chặt chẽ tại Trung Hoa, ở Việt Nam, tín ngưỡng Thần Tài gắn với truyền thuyết dân gian gần gũi hơn.

Tượng Thần Tài biểu tượng tài lộc được đặt trên bàn thờ cúng ngày mùng 10 tháng Giêng, thể hiện niềm tin cầu may và phát đạt trong làm ăn. Ảnh: Huynh Van Khang/ Điệp Minh Cường.

Câu chuyện kể rằng do uống rượu say trên thiên đình, Thần Tài rơi xuống trần gian, mất trí nhớ và lang thang như một lão ăn xin. Một chủ quán tốt bụng mời ông vào ăn. Từ đó, quán bỗng đông khách lạ thường. Đến ngày mùng 10, ông nhớ lại thân phận và bay về trời. Người dân lấy ngày này làm ngày vía Thần Tài để tưởng nhớ và cầu tài lộc.

Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu cho thấy nguồn gốc ngày mùng 10 tháng Giêng còn liên quan đến ngày vía Đất. Theo quan niệm của Đông Phương Sóc thời Hán, mùng 9 là ngày vía Trời, mùng 10 là ngày sinh ra Đất. Ở Nam Bộ vẫn lưu truyền câu “Mùng 9 vía Trời, mùng 10 vía Đất”.

Nhà nghiên cứu Huỳnh Ngọc Trảng cho rằng trong giai đoạn đầu, Thần Tài không phải vị thần độc lập mà thường được thờ chung với Thổ Địa. Tư duy Ngũ hành “Thổ sinh Kim” cùng quan niệm “Thổ năng sinh bạch ngọc, Địa khả xuất hoàng kim” đã tạo nền tảng kết nối hai vị thần này. Trong xã hội “dĩ nông vi bản”, đất đai là tư liệu sản xuất tối thượng, nên Thổ Địa giữ vai trò chủ đạo.

Chỉ khi kinh tế hàng hóa phát triển mạnh vào cuối thế kỷ 19, Thần Tài mới dần tách lớp, khẳng định chức năng chuyên trách về tiền tệ và giao thương.

Dấu mốc từ thư tịch cổ

Việc truy tìm dấu vết tín ngưỡng này trong thư tịch cho thấy sự hình thành tương đối muộn. Suốt thế kỷ XVIII và đầu thế kỷ XX, những công trình khảo cứu đồ sộ của Lê Quý Đôn, Phan Kế Bính hay Đào Duy Anh đều không ghi nhận ngày vía mùng 10 tháng Giêng

Dấu mốc đáng chú ý xuất hiện trong Đại Nam quấc âm tự vị (1895) định nghĩa rằng “Thần thổ, thần tài: thần đất, thần giữ tiền bạc”. Điều này cho thấy cuối thế kỷ 19, tín ngưỡng này đã phổ biến ở Nam Bộ. Chính sự cộng cư trên dải đất phương Nam đã tạo nên hệ thống tâm linh đặc thù theo triết lý "Đất Ông Tà, nhà Ông Địa".

Khoảng hơn một thập niên trở lại đây, mua vàng ngày mùng 10 tháng Giêng trở thành hiện tượng tiêu dùng nổi bật. Dưới góc độ văn hóa, đây là hành động “đổi vía”, cầu mong khởi đầu năm mới hanh thông. Màu vàng tượng trưng cho phú quý, năng lượng tích cực.

Bàn thờ chuẩn bị lễ cúng ngày vía Thần Tài, với trái cây, hoa và các món lễ truyền thống mong ước đón tài lộc cả năm. Ảnh: Quách Quang.

Ở khía cạnh kinh tế, việc mua vàng cũng là hình thức tích lũy tài sản. Niềm tin tâm linh được chuyển hóa thành hành vi tiết kiệm cụ thể. Tập tục này góp phần kích thích thị trường vàng ngay từ đầu năm, tạo nên bức tranh giao thoa giữa truyền thống và kinh tế thị trường.

Tuy nhiên, cội rễ của ngày vía mùng 10 còn sâu xa hơn một lời cầu xin tài lộc, đó là sự tri ân. Lời khấn "tiền hiền khai khẩn, hậu hiền khai cơ" thấm đẫm đạo lý "uống nước nhớ nguồn", nhắc nhở rằng mỗi đồng tiền bát gạo ta có được đều bắt nguồn từ sự che chở của mảnh đất và công lao của những bậc tiền nhân.

Trong môi trường kinh doanh đầy biến động, những nghi lễ cúng bái giúp con người bình ổn nội tâm, tìm thấy sự tự tin trước khi đưa ra những quyết định làm ăn.

Mặc dù tín ngưỡng Thần Tài mang đậm màu sắc dân gian, nhưng nó cũng chịu sự tác động và phản biện từ các hệ tư tưởng khác, tiêu biểu là Phật giáo. Theo học thuyết nhân quả, sự giàu sang không thể là kết quả của việc cầu xin vô căn cứ. Phật giáo khuyến khích chúng ta nhìn nhận Thần Tài như một hình mẫu về đức độ, như Phạm Lãi để học tập. Khi đó, việc thờ phụng trở thành lời nhắc nhở về phẩm giá và nỗ lực tự thân của mỗi người trên hành trình tạo lập sự thịnh vượng.