|
|
Trang bìa sách: Yahyā ibn Maḥmūd al-Wāsiṭī, “Cuộc trò chuyện gần một ngôi làng”, minh họa trong Maqāmāt al-Ḥarīrī, khoảng năm 1237 CN. Lưu trữ tại Thư viện Quốc gia Pháp, bản thảo Arabe 5847. |
Hơn một nghìn năm trước, từ bán đảo khô cằn nơi đạo Islam ra đời, các cộng đồng A-rập đã tạo dựng nên một không gian văn minh trải dài từ Trung Á tới tận Tây Ban Nha. Nhưng cũng chính không gian ấy, qua nhiều thế kỷ, lại trở thành tâm điểm của những khủng hoảng, bất hòa và chia rẽ kéo dài cho tới hôm nay.
Xuất bản lần đầu năm 1991, công trình kinh điển Lịch sử các dân tộc A-rập của nhà sử học người Anh gốc Lebanon Albert Habib Hourani (vừa được giới thiệu tới bạn đọc Việt Nam), mở ra hành trình lịch sử kéo dài hơn 13 thế kỷ - từ thế kỷ VII đến cuối thế kỷ XX.
Từ đế chế thống nhất đến bản đồ quốc gia phân mảnh
Cuốn sách không chỉ thuật lại các triều đại và những cuộc chinh phục, mà còn lý giải cách một cộng đồng nhỏ trên bán đảo A-rập có thể xây dựng đế chế hùng mạnh, rồi dần phân rã thành các quốc gia với lợi ích và lựa chọn khác biệt.
Theo Hourani, bước ngoặt đầu tiên của lịch sử A-rập nằm ở sự ra đời của Islam vào thế kỷ VII. Sự hợp nhất ngôn ngữ, đức tin và quyền lực chính trị đã giúp hình thành vương quốc caliph trải dài qua nhiều châu lục. Những trang viết về Muhammad và các cuộc kế vị sau ông cho thấy đằng sau ánh hào quang mở rộng lãnh thổ là những tranh luận về quyền chính thống, đặt nền móng cho các chia rẽ tông giáo về sau.
 |
| Bản tiếng Việt sách Lịch sử các dân tộc A-rập do Omega+ liên kết Nhà xuất bản Thế giới phát hành. Ảnh: O.P. |
Lịch sử các dân tộc A-rập gồm 5 phần: Phần 1: Tạo lập một thế giới (thế kỷ 7-10); Phần 2: Các xã hội Muslim A-rập; Phần 3: Thời đại Ottoman (thế kỷ 16-18); Phần 4: Thời đại của các đế quốc Âu châu (1800-1939); Phần 5: Thời đại các nhà nước quốc gia (kể từ năm 1939). Độc giả có thể theo dõi tiến trình chuyển biến từ một đế chế tôn giáo - chính trị thống nhất sang những cấu trúc quyền lực phức tạp dưới thời Ottoman, rồi đến sự can thiệp và áp đặt của các đế quốc Âu châu trong thế kỷ XIX-XX.
Thời Ottoman không chỉ là giai đoạn “ngoại trị” đơn thuần, mà còn là thời kỳ định hình lại mối quan hệ giữa trung ương và địa phương, giữa tầng lớp tinh hoa và cộng đồng dân cư. Những cải cách, những căng thẳng giữa bộ máy quan liêu tập trung và quyền lực truyền thống địa phương đã tạo nên các tiền đề cho sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc A-rập sau này.
Bước sang thế kỷ XX, khi trật tự đế quốc sụp đổ, bản đồ Trung Đông và Vùng Vịnh được vẽ lại theo lợi ích của các cường quốc. Hourani dành nhiều trang viết cho phong trào cải cách, cho sự trỗi dậy của chủ nghĩa quốc gia, cũng như khủng hoảng Palestine và những bất hòa giữa các quốc gia A-rập.
Từ đây, thế giới A-rập bước vào một thời đại mới: thời đại của các nhà nước độc lập nhưng không hẳn đồng thuận. Chương 25 của sách thậm chí mang tên “Liên hợp và bất hòa hợp giữa các xứ A-rập (kể từ 1967)” - như một sự thừa nhận rằng giấc mơ đại đoàn kết A-rập, từng đạt “đỉnh điểm” vào thập niên 1950-1960, đã sớm đối diện với thực tế chia rẽ về ý thức hệ, lợi ích và chiến lược phát triển.
Khủng hoảng hiện đại và câu hỏi về tương lai Trung Đông
Điểm đặc biệt của Lịch sử các dân tộc A-rập là cách tiếp cận không dừng lại ở chính trị thượng tầng. Hourani dành phần đáng kể cho lịch sử xã hội và kinh tế, để giải thích sự trỗi dậy và sụp đổ của các triều đại Umayyad, Ottoman cũng như của chủ nghĩa dân tộc A-rập và chủ nghĩa Islam giáo hiện nay.
 |
| Nhà sử học người Anh gốc Lebanon Albert Habib Hourani. Nguồn: fischerverlage. |
Ông đi vào đời sống làng quê, thành thị, chợ búa, giới trí thức, phụ nữ, nô lệ và cả cộng đồng phi Muslim sống chung với người Muslim. Chính ở tầng sâu này, những đứt gãy hiện đại được soi rọi rõ hơn. Sự chênh lệch giàu nghèo, phân rẽ tông giáo, tính ổn định hay mong manh của các chế độ chính trị trở thành vấn đề trung tâm của thế kỷ XX.
Các sự kiện như xung đột Israel - Palestine, chiến tranh lật đổ chính quyền ở Iraq hay Libya, và phong trào “Mùa xuân A-rập” được phân tích như hệ quả của những mâu thuẫn tích tụ lâu dài.
Ở Trung Đông và Vùng Vịnh, câu hỏi về tương lai quan hệ giữa các quốc gia A-rập vì thế không chỉ là bài toán ngoại giao, mà còn là vấn đề bản sắc và mô hình phát triển. Khi một số nước lựa chọn con đường hiện đại hóa nhanh chóng dựa trên tài nguyên dầu mỏ, trong khi nơi khác chìm trong xung đột hoặc khủng hoảng thể chế, sự khác biệt về nhịp độ và định hướng càng làm gia tăng khoảng cách.
Tuy nhiên, Hourani không nhìn thế giới A-rập như một khối chịu tác động bởi bạo lực và bất ổn. Ông nhấn mạnh truyền thống khoan dung, sự giao thoa văn hóa và sức sống của đời sống trí thức. Ngay trong thời trung đại, các triết gia Muslim đã tiếp thu tư tưởng Hy Lạp, xem âm nhạc như một khoa học có thể lý giải bằng nguyên lý toán học - chi tiết nhỏ nhưng gợi mở về một nền văn minh từng đóng vai trò cầu nối Đông - Tây.
Chính sự kết hợp giữa cái nhìn bao quát và những chi tiết đời sống cụ thể tạo nên sức hấp dẫn của cuốn sách. Người đọc không chỉ thấy các mốc thời gian và biến cố, mà còn cảm nhận được nhịp đập xã hội phía sau các quyết định chính trị.
Lịch sử không chỉ là câu chuyện quá khứ, mà còn là chìa khóa để giải mã hiện tại. Hơn ba thập kỷ sau khi Hourani qua đời, nhiều biến động mới đã diễn ra ở Trung Đông. Song những câu hỏi ông đặt ra về quyền lực, bản sắc, cải cách và bất hòa vẫn còn nguyên giá trị. Lịch sử các dân tộc A-rập vì thế không chỉ là một công trình học thuật đồ sộ, mà còn là bản đồ tư duy giúp độc giả tiếp cận một trong những khu vực phức tạp nhất thế giới bằng cái nhìn tỉnh táo và lịch sử.
Đọc được sách hay, hãy gửi review cho Tri Thức - Znews
Bạn đọc được một cuốn sách hay, bạn muốn chia sẻ những cảm nhận, những lý do mà người khác nên đọc cuốn sách đó, hãy viết review và gửi về cho chúng tôi. Tri Thức - Znews mở chuyên mục “Cuốn sách tôi đọc”, là diễn đàn để chia sẻ review sách do bạn đọc gửi đến qua Email: books@znews.vn. Bài viết cần gửi kèm ảnh chụp cuốn sách, tên tác giả, số điện thoại.
Trân trọng.
