Người Việt 'so tài, đấu trí' bằng câu đối thế nào?

Vào những ngày Tết, người Việt lại thấy xuất hiện nhiều trên phố, hoặc gần khu Văn Miếu - Quốc Tử Giám nhiều gian hàng của các ông đồ. Các ông trổ tài viết thư pháp, sau lưng treo nhiều thư họa, câu đối đẹp mắt.

Cuốn Nước Nam một thuở đã ghi lại chi tiết về tục xin chữ của ông đồ, tục treo chữ, treo câu đối ngày Tết của người Việt.

Ông đồ viết câu đối Tết vào thập niên 1920. Ảnh tư liệu.

Theo đó, các câu đối mà ông đồ viết vào dịp Tết thường về chủ đề "ca ngợi cảnh sắc mùa xuân, vẻ đẹp của năm mới, niềm vui sum vầy và để bày tỏ lòng thành kính với tổ tiên; có người còn dùng câu đối để bày tỏ suy nghĩ, nguyện vọng, mong ước của mình hoặc để thể hiện khiếu hài hước".

Các câu đối thường tuân theo nhiều quy tắc, luật cấu tạo đa dạng và tương đối phức tạp. Câu đối có thể đồng nghĩa, đối ngẫu, câu đối tổng hợp, câu đối nhịp điệu,...

Khi xưa, câu đối (đối liễn) là bài thực hành đầu tiên dành cho các nho sinh. Thầy đồ đọc vế ra và học trò làm vế đối. Bằng cách tìm các từ tương ứng, các ý song song hoặc ngược lại, theo thứ tự và sự gắn kết của các thành phần câu, bố cục của câu đối liễn là một sự rèn luyện trí óc cho các bậc trí thức.

Cuốn "Nước Nam một thuở". Ảnh: Omega+.

Ngoài ra, bố cục của câu đối còn thể hiện tính cách và năng lực của người đối.

Một ví dụ điển hình của cá tính trong câu đối này có thể kể tới Trạng Quỳnh. Khi Trạng Quỳnh mới 5-6 tuổi, một ông tú ở làng đã đưa vế đầu tiên của câu đối liễn là: "Trời sinh ông Tú Cát" - một lối nói khá kiêu hãnh và thể hiện cái tôi của người ra câu đối.

Đáp lại, cậu bé Trạng Quỳnh đối: "Đất nứt con bọ hung", thể hiện sự châm biếm tính kiêu ngạo của ông thầy.

Việc sử dụng câu đối không chỉ giới hạn trong ngày Tết mà có thể mở rộng ra ở tất cả các sự kiện vui buồn của người Việt. Thí dụ, trước một phong cảnh đẹp, trước một di tích lịch sử, người Việt sáng tác câu đối để lưu lại cảm xúc của mình, hoặc làm câu đối để kỷ niệm một cuộc gặp gỡ, cảm ơn khi nhận ân huệ, hoặc ngợi ca đức tính tốt, hay lên án thói hư tật xấu ở đời.

Đôi khi, câu đối cũng là một cách để thử tài văn chương của người đối thoại. Bởi vậy khi xưa, con gái tới tuổi lấy chồng, cha của những cô gái trẻ này sẽ đưa ra câu đối ứng khẩu cho những chàng trai tới cầu hôn, buộc những người này phải lập tức đưa ra vế thứ hai của câu đối diễn vừa ra.

Câu đối và các thể loại văn vần khiến người Việt say mê, đặc biệt, càng hiểu cấu trúc, quy tắc chi phối một câu đối, người ta càng thích thú khi thấy một câu đối hay.

Thầy đồ cho chữ, viết câu đối tại Văn Miếu. Ảnh: Báo Lao Động.