Con đường nhỏ dẫn vào ấp Bình Lợi (xã Vàm Cỏ, tỉnh Tây Ninh) len giữa mênh mông cánh đồng lúa đang vào vụ. Những ngôi nhà nằm cách nhau chỉ vài trăm mét, quây quần như cách nhiều thế hệ dòng họ Huỳnh vẫn sống bên nhau.
Những ngày cuối tháng 7, không khí nơi đây rộn ràng niềm vui và xúc động với sự trở về của liệt sĩ Huỳnh Văn Quên sau 58 năm. Ông là Tiểu đội phó thuộc Đại đội 2, Tiểu đoàn 1 Long An (Đơn vị 962, Quân Giải phóng miền Nam), hy sinh trong trận đánh cầu Chữ Y năm 1968. Danh tính liệt sĩ Quên được xác định từ bộ hài cốt tìm thấy tại Công viên Văn hóa Lê Thị Riêng (phường Hòa Hưng, TP.HCM) trong Chiến dịch 500 ngày đêm.
Từ nhà liệt sĩ Quên, men theo con đường nhỏ xuyên qua cánh đồng khoảng 2 km là đến nhà ông Huỳnh Ngọc Ẩn - con trai của Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Huỳnh Văn Đảnh (chú ruột ông Quên). Đối diện đó là nhà của ông Lê Văn Xem (sinh năm 1960, con của cô ruột liệt sĩ Quên).
Các nếp nhà của thân tộc dòng họ Huỳnh hướng về nhau. Trong thời chiến, nhiều anh em trong gia đình cùng lớn lên giữa ruộng đồng, sông nước rồi lần lượt khoác ba lô đi đánh giặc. Nhiều người nằm lại chiến trường.
"Từ nhỏ, anh em tôi lớn lên cùng những câu chuyện về cha, về các bác, các chú. Đó vừa là niềm tự hào, vừa là lời nhắc nhở con cháu phải sống xứng đáng với sự hy sinh của thế hệ đi trước", ông Ẩn nói.
Gia đình 7 liệt sĩ
Trong căn nhà tại xã Vàm Cỏ, bà Huỳnh Thị Sảnh (sinh năm 1942), cô ruột của liệt sĩ Huỳnh Văn Quên, chậm rãi lục lại ký ức, lần lượt nhắc tên những người thân đã ngã xuống.
Cha của bà là cụ Huỳnh Văn Cân, quê ở xã Thanh Phú Long, huyện Châu Thành cũ. Sau khi kết hôn với cụ Trần Thị Phường, ông về vùng Đức Tân, huyện Tân Trụ, Long An cũ lập nghiệp. Hai ông bà sinh được 11 người con. Chiến tranh lan đến cũng là lúc nhiều người trong gia đình lần lượt ra trận.
Người con trai thứ tám là liệt sĩ Huỳnh Văn Bò.
Người con trai thứ mười là Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, liệt sĩ Huỳnh Văn Đảnh.
Người con trai út là liệt sĩ Huỳnh Văn Côn.
Hai người con rể là liệt sĩ Lê Văn Bụi và Trần Văn Mơ.
Cháu nội trưởng là liệt sĩ Huỳnh Văn Quên.
Cháu ngoại Lê Văn On, con trai của liệt sĩ Lê Văn Bụi, cũng ngã xuống trong kháng chiến.
 |
| Ba đời dòng họ Huỳnh có 7 liệt sĩ hy sinh trong chiến tranh. Theo cách gọi miền Nam, gia đình 11 người tính từ con thứ 2 (con cả) đến con thứ 12. Ảnh: Quang Thông. |
Cụ Trần Thị Phường được Nhà nước phong tặng danh hiệu Mẹ Việt Nam Anh hùng vì có ba người con là liệt sĩ. Cụ cũng là một trong những Mẹ Việt Nam Anh hùng đầu tiên của địa phương.
Con gái cụ Phường, bà Huỳnh Thị Niên (vợ liệt sĩ Lê Văn Bụi và là mẹ của liệt sĩ Lê Văn On), cũng được phong tặng danh hiệu này.
Bà Huỳnh Thị Sảnh nhớ về vùng Đức Tân những năm khói lửa là một căn cứ cách mạng nằm giữa sông nước và đồng ruộng. Đây luôn là địa bàn trọng yếu, hứng chịu hết cuộc càn quét này đến cuộc càn quét khác của địch trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ.
Người dân Đức Tân ban ngày cày ruộng, ban đêm nuôi giấu cán bộ, đào hầm, chuyển lương thực, tải đạn. Mỗi xóm đều có người ra trận. Nhiều gia đình có người không trở về.
 |
| Bà Huỳnh Thị Sảnh tự hào khi nhắc lại truyền thống gia đình. Ảnh: Quỳnh Danh. |
Quá khứ oai hùng được lưu lại trên tấm bia đá ở Nghĩa trang Liệt sĩ huyện Tân Trụ cũ (nay là xã Vàm Cỏ). Trên bảng lưu danh, có 288 liệt sĩ của vùng Đức Tân. Giữa hàng trăm cái tên ấy, dòng họ Huỳnh có bảy người được khắc cạnh nhau.
"Con cháu họ Huỳnh luôn mong giữ được truyền thống của ông cha để lại", bà Sảnh nói.
Trên vùng quê từng là một trong những căn cứ cách mạng nổi tiếng của tỉnh Long An cũ, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, liệt sĩ Huỳnh Văn Đảnh trở thành nỗi ám ảnh của kẻ giặc với chiến tích "76 viên đạn hạ 78 quân thù", làm nên tên tuổi của lực lượng du kích Đức Tân suốt những năm đầu kháng chiến chống Mỹ. Điều này được ghi lại trong tài liệu Lịch sử đấu tranh cách mạng của Đảng bộ và Nhân dân xã Đức Tân.
Tên Anh hùng Huỳnh Văn Đảnh được đặt cho một tuyến đường và một trường tiểu học trên địa bàn xã, để ghi nhớ những đóng góp của ông cho quê hương.
 |
| Tên Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Huỳnh Văn Đảnh và một số liệt sĩ thuộc dòng họ Huỳnh được khắc tại nghĩa trang liệt sĩ của xã. Ảnh: Quỳnh Danh. |
Huyền thoại thiện xạ của Đức Tân
Đến giờ, nhắc đến cái tên Huỳnh Văn Đảnh, nhiều bậc cao niên ở Vàm Cỏ vẫn gọi ông bằng biệt danh "tay thiện xạ của Đức Tân". Ông tham gia lực lượng du kích từ năm 14-15 tuổi. Đến tuổi trưởng thành, ông lập gia đình với bà Lê Thị Dừa, lần lượt có 5 người con.
Đầu năm 1960, hưởng ứng phong trào Đồng khởi, xã Đức Tân thành lập tổ du kích mật đầu tiên với ba người. Tổ trưởng là thanh niên gan dạ Huỳnh Văn Đảnh mới 21 tuổi. Tài sản quý nhất của cả tổ chỉ là một khẩu súng trường Lebel đã cũ.
Những cánh đồng, con rạch và bờ tre của Đức Tân trở thành thao trường. Ban ngày, họ là nông dân, đêm xuống là du kích. Không có nhiều đạn để tập bắn, mỗi viên đều phải sử dụng đúng lúc.
 |
| Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Huỳnh Văn Đảnh (1939-1971). Ảnh: Gia đình cung cấp. |
Sau phong trào Đồng khởi, lực lượng do ông Huỳnh Văn Đảnh chỉ huy phát triển thành gần hai tiểu đội. Những cuộc tập kích vào đồn bốt ngày càng táo bạo.
Tháng 8/1961, ông cùng đồng đội bí mật vượt sông, áp sát một đồn bảo an. Phía bên kia, quân ta nổ súng nghi binh từ xa. Lính địch ôm trung liên lao ra bắn xối xả về phía tiếng súng. Đúng lúc chúng quay trở lại vị trí, ông Đảnh giật dây kích nổ mìn, 7 lính bảo an gục tại chỗ.
Sau trận đánh ấy, lính địch các đồn quanh vùng không còn dám ngang nhiên kéo vào làng như trước.
Đến năm 1962, phe địch dồn dân lập hai ấp chiến lược ở Đức Tân. Để giữ làng, người dân đào hầm chông khắp nơi, cài lựu đạn dọc các lối đi. Người già, phụ nữ, thanh niên đều góp sức với quyết tâm "mỗi hầm chông là một du kích".
Một lần, đại đội bảo an tiến vào đốt nhà dân. Chưa kịp vào xóm đã có ba tên giẫm trúng bẫy. Những tên còn lại vừa dàn đội hình đã bị các phát súng bắn tỉa hạ gục. Tên đại đội trưởng vừa ngóc đầu chỉ huy thì lập tức trúng đạn. Quân tiếp viện phải rút lui khi cận vệ của quận trưởng cũng bị bắn hạ ngay bên cạnh.
Những trận đánh như thế khiến kế hoạch lập ấp chiến lược ở Đức Tân của địch dần thất bại.
Năm 1963, ông Huỳnh Văn Đảnh được giao phụ trách chính trị kiêm xã đội trưởng. Lực lượng du kích khi ấy đã phát triển thành một trung đội.
Đỉnh cao là trận chống càn giữa năm 1963.
Một tiểu đoàn của quân địch, có tỉnh trưởng Long An và các cố vấn Mỹ trực tiếp chỉ huy, đồng loạt đánh vào Đức Tân từ hai hướng. Dựa vào hệ thống sông rạch, hầm chông và công sự đã chuẩn bị từ trước, du kích xã phối hợp với lực lượng huyện đánh trả suốt nhiều giờ. Trận càn bị bẻ gãy.
Riêng ông Đảnh sử dụng 15 viên đạn, tiêu diệt 17 tên địch. Hai phát bắn trong số đó trở thành giai thoại khi mỗi viên đạn hạ hai mục tiêu. Kết thúc năm 1963, người xã đội trưởng trẻ tuổi lập chiến tích "76 viên đạn hạ 78 quân thù".
Chiến thuật bắn tỉa và vây đồn của du kích Đức Tân sau đó được phổ biến cho nhiều đơn vị trong toàn Khu 8.
 |
| Anh hùng liệt sĩ Huỳnh Văn Đảnh được gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh và được Đại tướng Võ Nguyên Giáp khoác vai, chụp ảnh lưu niệm tại Đại hội Anh hùng và Chiến sĩ thi đua các lực lượng vũ trang giải phóng miền Nam lần thứ nhất, tháng 5/1965. Ảnh: Quỳnh Danh. |
Tháng 5/1965, ông Huỳnh Văn Đảnh được trao Huân chương Quân công Giải phóng hạng Ba và được tuyên dương danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Ông là Trưởng đoàn Anh hùng, Chiến sĩ thi đua miền Nam ra mắt Chủ tịch Hồ Chí Minh tại thủ đô Hà Nội. Tại đây, ông cũng vinh dự được gặp Đại tướng Võ Nguyên Giáp.
Tới năm 1966, ông Đảnh được điều tới căn cứ Ba Thu, khu vực giáp biên giới Việt Nam - Campuchia (thuộc huyện Đức Huệ, tỉnh Long An cũ) để tập huấn và hoạt động.
Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Huỳnh Văn Đảnh hy sinh tại khu vực Đức Hòa (tỉnh Long An cũ) vào ngày 13/5/1971 trong một trận tập kích bằng máy bay của đối phương trên đường trở về đơn vị nhận nhiệm vụ mới. Hài cốt của người chiến sĩ kiên trung sau đó được đưa về an nghỉ tại Nghĩa trang Liệt sĩ tỉnh Long An (nay là tỉnh Tây Ninh).
 |
| Ông Huỳnh Ngọc Ẩn tự hào về những lần giúp sức vận chuyển vũ khí cho giao liên lúc nhỏ. Ảnh: Quỳnh Danh. |
Trong những ngày tháng Anh hùng liệt sĩ Huỳnh Văn Đảnh hiên ngang nơi chiến trường, bà Lê Thị Dừa, vợ ông, tần tảo nuôi 5 người con. Bên những buổi học chữ, bà dạy các con về lòng yêu nước, về sự hy sinh của cha và của những người thân trong dòng họ. Bà luôn nhắc các con phải sống tử tế, không được quên những người đã ngã xuống.
"Mẹ tôi hiếm khi kể chuyện về cha. Mẹ chỉ nói cha và mọi người ra đi vì đất nước, nên mình phải sống cho xứng đáng", ông Huỳnh Ngọc Ẩn (sinh năm 1967), con trai út của Anh hùng liệt sĩ Huỳnh Văn Đảnh, kể.
Cha hy sinh khi ông Ẩn còn quá nhỏ. Hình ảnh người cha được ghép lại từ lời kể của mẹ, từ những đồng đội cũ của cha và những người dân từng sống qua chiến tranh. Tuổi thơ ông lớn lên cùng câu chuyện về người chỉ huy đội du kích Đức Tân gan dạ, sống trọn với đồng đội và quê hương.
Bảy tuổi, cậu bé Ẩn đã bắt đầu làm những việc nhỏ cho cách mạng. Mỗi tháng 1-2 lần, cậu ôm những khẩu súng ngắn, trộm lựu đạn hoặc vài món vũ khí nhẹ men theo bờ ruộng đến một ụ rơm gần nhà, đặt đúng nơi mẹ dặn rồi lặng lẽ quay về. Khi trời tối, bảo đảm an toàn, các nữ giao liên sẽ đến nhận để tiếp tục chuyển đi. Công việc chỉ diễn ra trong ít phút nhưng trở thành ký ức theo ông suốt cuộc đời.
Nhiều năm sau, ông Ẩn mới hiểu những chuyến đi ngắn ngày ấy là một mắt xích trong mạng lưới giao liên của vùng căn cứ. Ở mảnh đất Vàm Cỏ, không chỉ người lớn mà cả trẻ nhỏ cũng góp sức theo cách của mình cho cuộc kháng chiến.
 |
| Con đường Huỳnh Văn Đảnh tại xã Vàm Cỏ được xây dựng khang trang, xung quanh là cánh đồng rộng lớn. Ảnh: Quỳnh Danh. |
Ở tuổi 90, bà Lê Thị Dừa vẫn giữ nguyên vẹn kỷ niệm cuối cùng về chồng.
"Năm đó, thằng Ẩn mới 4 tuổi. Tôi bồng con đứng trong một căn nhà dân. Ổng cùng đồng đội hành quân ngang qua, ghé sát cửa sổ nựng má con rồi hỏi thăm vài câu. Sau lần đó, ổng đi không về nữa", bà nhớ lại.
Chiều xuống trên cánh đồng Vàm Cỏ, con đường mang tên Huỳnh Văn Đảnh kết nối những mái nhà của dòng họ Huỳnh giữa màu xanh bất tận của lúa. Nơi đó từng chứng kiến biết bao cuộc chia ly trong chiến tranh và giờ đây vừa đón một người thân trở về sau gần sáu thập kỷ.
Sự trở về của liệt sĩ Huỳnh Văn Quên khép lại hành trình tìm kiếm kéo dài nhiều năm, nhưng cũng gợi nhắc về một dòng họ mà ba thế hệ đã có bảy người ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Ký ức ấy vẫn được gìn giữ qua từng nếp nhà, từng con đường và qua những người con lớn lên từ chính mảnh đất đã nuôi dưỡng biết bao thế hệ anh hùng.
