Sơn thủy họa của Vương Duy không có núi cao thác lớn, sông sâu bãi xiết mà là non xanh nước lặng, làng chài trên mặt nước. Cũng giống như một người ngồi lặng lẽ trên bờ, nhìn núi xa nhàn nhạt, nước gần tĩnh lặng, không có phiền muộn, không có giận dữ, không có sầu bi, không có truy cầu, không có hân hoan.
Về bố cục xa phẳng trong sơn thủy họa của Vương Duy, chúng ta không thể nghĩ ra từ ngữ tuyệt diệu nào để diễn tả nó. Mô tả hay nhất có lẽ là những câu thơ của chính Vương Duy.
Ví như: “Bóng hôm rơi rớt bến đò, Lẻ loi ngọn khói thập thò xóm quê”1; “Trên hồ quay cổ lại, Mây trắng cuộn non xanh”2; “Thôn chân núi lẻ loi đợt khói, Nương ven trời trơ trọi lùm cây”3. Đọc thơ của ông, chúng ta dường như nhìn thấy một bức tranh mê hoặc lòng người. Nhìn tranh của ông, lại giống như đang thưởng thức một bài thơ có sức hấp dẫn vô hạn.
Tại sao Vương Duy có thể tạo ra những bức thủy mặc sơn thủy họa? Điều này có liên quan mật thiết đến niềm tin tôn giáo sâu sắc của ông.
Trước tiên hãy nhìn vào ảnh hưởng của Đạo giáo đối với ông.
Vương Duy nói rằng ông “Lúc trung niên rất mộ đạo”4. Đạo giáo tôn sùng tự nhiên, theo đuổi sự mộc mạc, phản đối sự xa hoa ngũ sắc lòe loẹt. Trang Tử nói: “Mộc mạc [là thứ] không gì trên đời có thể sánh được vẻ đẹp với nó”, “Cho nên, mộc mạc, là thứ không bị hỗn tạp”. Loại bỏ ngũ sắc và thay thế bằng mực là phù hợp với quan điểm mỹ học của Đạo giáo. Trương Ngạn Viễn nói: “Dùng mực mà có đủ ngũ sắc”, “Màu mực như kiêm đủ năm sắc thái”.
 |
| “Tuyết khê đồ” - Vương Duy, thời Đường. Ảnh: zhlzw |
Vương Duy sử dụng đen trắng để thể hiện sơn thủy, thể hiện những bí ẩn sâu xa nhất của sơn thủy. Họ Vương nói: “Trong hội họa, thủy mặc là cảnh giới cao nhất. Bắt đầu từ bản chất của tự nhiên có thể làm nên công lao của tạo hóa”. Thủy mặc sơn thủy họa, “bút mực uyển lệ, khí vận cao thanh”, không đặt nặng năm sắc màu, nhưng đề cao chất trữ tình, đó chính là một loại hình sơn thủy họa cao cấp hơn, sâu sắc hơn, thâm thúy hơn thanh lục sơn thủy họa.
Thứ hai, hãy nhìn vào ảnh hưởng của Phật giáo đối với ông.
Phật giáo cho rằng trong mối quan hệ giữa vật chất và tâm trí, tâm trí đóng vai trò quyết định. Nếu tâm trí có thể thoát khỏi ảnh hưởng của sự vật khách quan, tâm trí thoát khỏi mọi hoàn cảnh thì tâm trí sẽ được tự do, không bị trói buộc bởi sự vật khách quan. Vì vậy, Vương Duy không hạn chế sử dụng hai màu đen và trắng để thể hiện thế giới rực rỡ đầy màu sắc trong các tác phẩm hội họa của mình.
Cuối cùng, hãy nhìn vào ảnh hưởng của Nho giáo đối với ông.
Nho giáo chủ trương âm dương, cho rằng vạn sự vạn vật trong trời đất đều sinh ra từ âm dương, mà “đen trắng” lại là hiện thân của âm dương. Dưới ảnh hưởng chung của Phật giáo, Đạo giáo và Nho giáo, Vương Duy đã sáng tạo ra thủy mặc sơn thủy họa. Việc sáng tạo ra thủy mặc sơn thủy họa là một sự kiện lớn trong lịch sử phát triển mỹ thuật Trung Quốc.
Thủy mặc sơn thủy họa và thanh lục sơn thủy họa tuy đều là sơn thủy họa nhưng phong cách rất khác nhau: thủy mặc sơn thủy họa đa phần là văn nhân họa, thanh lục sơn thủy họa chủ yếu là viện thể họa; thủy mặc sơn thủy họa thể hiện tâm tư tình cảm của các ẩn sĩ cao nhân, còn thanh lục sơn thủy họa thể hiện nhu cầu thẩm mỹ của hoàng gia cung đình; thủy mặc sơn thủy họa theo đuổi cảnh giới hoang vu lạnh lẽo cổ kính, trong khi thanh lục sơn thủy họa theo đuổi hình thức trang trí rực rỡ lộng lẫy.
Trong sự phát triển và biến đổi của sơn thủy họa, xét về thứ tự thì thanh lục sơn thủy họa có trước thủy mặc sơn thủy họa; xét về tác dụng thì thủy mặc sơn thủy họa rộng lớn hơn thanh lục sơn thủy họa.
-------------
1. Trích trong bài “Võng Xuyên nhàn cư tặng Bùi tú tài Địch”, bản dịch tham khảo trong Đường thi, Trần Trọng Kim, Nxb. Văn hóa thông tin, 1995.
2. Trích trong bài “Y hồ”, bản dịch tham khảo trong Đường thi quốc âm cổ bản, Nxb. Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh, 2017.
3. Trích trong bài “Điền viên lạc kỳ 5”, bản dịch tham khảo trong Vương Duy thi tuyển, sđd.
4. Trích trong bài “Chung Nam biệt nghiệp”.
