Do tác động tổng hợp từ cuộc cách mạng Hồi giáo tại Iran, sản xuất dầu thô trên thế giới giảm sút, khiến giá lại tăng vọt. Trong ảnh, các ôtô xếp hàng chờ đổ xăng tại một trạm dịch vụ ở Mỹ vào tháng 6/1979. Ảnh: Warren K. Leffler.

Chính quyền cũ ở Iran đã tan rã, và chính quyền mới đã vùng lên, nhưng vẫn có tranh giành quyền lực. Và từ Iran, cứ như thể bị chấn động bởi một trận động đất dữ dội, một cơn thủy triều khổng lồ lan tỏa khắp thế giới. Tất cả mọi thứ bị cuốn trôi, không ai thoát khỏi.

Khi đợt sóng đã ngớt hai năm sau đó, những người sống sót trên bờ thấy họ đến một vùng hoàn toàn mới. Mọi thứ đã khác, quan hệ giữa họ cũng thay đổi. Cơn sóng này tạo nên cuộc khủng hoảng dầu mỏ thứ hai, đưa giá dầu từ 13 lên 34 đôla một thùng, và gây ra những thay đổi lớn không chỉ trong ngành công nghiệp dầu mỏ mà còn, lần thứ hai trong vòng chưa đầy một thập kỷ, đối với nền kinh tế và chính trị thế giới.

Cơn khủng hoảng dầu mỏ mới đã đi qua vài giai đoạn. Giai đoạn đầu là từ cuối tháng 12 năm 1978, khi xuất khẩu dầu của Iran ngưng trệ đến mùa thu năm 1979. Sự cắt giảm sản xuất ở Iran được bù đắp bởi việc tăng sản lượng ở những nơi khác. Ả-rập Xê-út tăng sản lượng từ mức trần họ tự đưa ra là 8,5 triệu thùng một ngày lên 10,5 triệu thùng vào cuối năm 1978.

Nước này giảm sản lượng xuống 10,1 triệu thùng một ngày trong quý đầu 1979, nhưng vẫn còn cao hơn mức trần là 8,5 triệu thùng. Các nước OPEC khác cũng tăng sản lượng. Khi tất cả những điều đó được tính đến, sản lượng dầu của thế giới tự do vào quý 1 năm 1979 là khoảng 2 triệu thùng một ngày, dưới mức của quý 4 năm 1978.

Thiếu hụt dầu lại xảy ra, điều này không gây ngạc nhiên. Iran là nước xuất khẩu dầu thứ hai thế giới. Khi tính toán nhu cầu thế giới khoảng 50 triệu thùng dầu một ngày, lượng thiếu hụt là không nhiều hơn 4-5%. Tại sao chỉ thiếu hụt 4-5% mà lại làm cho giá tăng 150%. Câu trả lời là sự hỗn loạn, do năm lý do gây ra.

Thứ nhất là sự tăng trưởng tiêu dùng dầu và dấu hiệu mà nó đưa ra thị trường. Nhu cầu đã tăng nhanh từ 1976, và nhu cầu vẫn tiếp tục tăng.

Nhân tố thứ hai là sự phá vỡ các hợp đồng trong ngành, bắt nguồn từ cách mạng ở Iran. Mặc cho những dịch chuyển lớn, dầu vẫn là một ngành công nghiệp thống nhất. Sự gián đoạn ở Iran tác động đến các công ty là khác nhau, tuỳ theo sự phụ thuộc vào Iran, và dẫn đến sự phá vỡ các nguồn cung theo hợp đồng. Sự ngưng trệ đó đẩy hàng loạt người mua lao ra thị trường tìm kiếm nhằm bảo đảm số lượng mà họ bị mất. Tất cả đều làm bất cứ thứ gì để tránh bị thiếu. Đây là sự kết thúc của nền sản xuất dầu kiểu cũ. Thị trường chợ đen, vốn là phụ, nay trở thành trung tâm. Và các hoạt động buôn bán, trước đây từng bị coi là tai tiếng, giờ lại thành quan trọng.

Nhân tố thứ ba là sự mâu thuẫn và xung đột giữa các chính sách tiêu dùng của chính phủ. Hệ thống an ninh năng lượng quốc tế, đã được Kissinger đề nghị năm 1974 tại Hội thảo năng lượng Washington, vẫn đang triển khai, với nhiều khía cạnh chưa thử nghiệm. Các động thái của các chính phủ vì lý do trong nước lại được coi như là chính sách quốc tế quan trọng, gây thêm căng thẳng trên thị trường. Trong khi các chính phủ cam kết cộng tác để giảm giá, các công ty ở những nước này lại làm giá tăng lên.

Thứ tư là, sự thay đổi này tạo cho các nhà xuất khẩu dầu cơ hội để cho thuê với hợp đồng khổng lồ. Một lần nữa, họ có thể khẳng định quyền lợi và ảnh hưởng lên tình hình thế giới. Hầu hết, vẫn tận dụng mọi cơ hội làm cho giá tăng, và một số thao túng nguồn cung để làm xáo động thị trường và hưởng thêm doanh số.

Cuối cùng là do tâm lý. Sự thiếu chắc chắn, lo lắng, bối rối, sợ hãi, bi quan là những tâm lý chi phối các quyết định. Khi tất cả các con số đã được xem xét, khi cân bằng cung và cầu bị phá vỡ thì cảm tính là phi lý, chúng không có ý nghĩa gì cả. Nhưng vào lúc đó nó là thật.