Mỹ và Iran cùng 'đánh bạc'

Chuyên gia cho rằng cuộc chiến tại Iran không còn đơn thuần bị định hình bởi thực lực trên chiến trường. Ảnh: US Navy.

Cuộc chiến hiện tại giữa Mỹ và Iran không còn giới hạn về năng lực quân sự. Daniel Byman - chuyên gia từ Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) - nhận định Mỹ và Iran đang đối đầu về sức bền chính trị và đòn bẩy thương lượng.

Mỹ bắt đầu xung đột với những mục tiêu rộng lớn nhưng không rõ ràng, liên quan tới chương trình hạt nhân cùng kho vũ khí của Iran. Giờ đây, Washington và Tehran cùng bị kéo vào cuộc cạnh tranh liên quan đến sức mạnh hải quân, ràng buộc chính trị trong nước, và thậm chí cạnh tranh giữa các cường quốc. Kết quả là, cuộc chiến không định hình bởi thành tích trên chiến trường mà bởi toan tính về sức chịu đựng của đối phương.

Khác biệt góc nhìn của Mỹ và Iran

Bề mặt, xung đột đã chạm tới trạng thái cân bằng nghịch lý. Iran tìm cách gián đoạn dòng chảy năng lượng toàn cầu thông qua kiểm soát eo biển Hormuz, trong khi Mỹ đáp trả bằng cách “phong tỏa chỗ bị phong tỏa”, chặn giao thông đến và đi từ các cảng của Iran. Kho vũ khí của Iran đủ để tạo bất ổn, dù không thể sánh ngang Hải quân Mỹ. Việc Mỹ phong tỏa các cảng của Iran dẫn tới tổn thất nghiêm trọng cho một nền kinh tế vốn đã mong manh trước chiến sự.

Washington vẫn duy trì khả năng rà phá thủy lôi, hộ tống tàu thuyền và trấn áp các lực lượng hải quân Iran bằng lính thủy đánh bộ và lực lượng đặc nhiệm. Tuy nhiên, nước đi này đi kèm cái giá đắt. Tổng thống Donald Trump lo ngại ngay cả thành công hạn chế của Iran trong tiêu diệt lính Mỹ trên bộ cũng có thể khơi mào một thảm họa chính trị.

Giới lãnh đạo Iran dường như cho rằng càng gia tăng áp lực càng dễ khiến Mỹ nhượng bộ. Ảnh: Anadolu Agency.

Lãnh đạo Iran - đặc biệt trong Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) - dường như tin tưởng họ có thể chịu đựng áp lực kinh tế và quân sự lâu hơn so với Mỹ. Xung đột đã chứng minh khả năng kiểm soát eo biển Hormuz của Iran. Trước chiến sự, Iran luôn đe dọa đóng cửa eo biển nhưng chưa bao giờ thực hiện.

Giờ đây, eo biển Hormuz trở thành đòn bẩy mạnh nhất của Iran trước Mỹ trong đàm phán. Với Iran, xung đột mang tính sống còn. Còn với Mỹ, xung đột nên kết thúc càng sớm càng tốt, với hy vọng giá xăng dầu sẽ sớm quay lại mức bình thường.

Do đó, ông Byman cho biết sự khác biệt này định hình kỳ vọng về leo thang căng thẳng. Nếu Iran cho rằng Washington cuối cùng sẽ tìm cách rút lui, họ sẽ có động lực kéo dài cuộc đối đầu, đặt cược càng gia tăng áp lực càng dẫn tới nhượng bộ. Ngược lại, Mỹ đối mặt với “cái bẫy” về uy tín. Những lời đe dọa cần đi kèm hành động mới có trọng lượng, nhưng công chúng Mỹ có thể không mặn mà với chiến sự nữa. Đe dọa suông có nguy cơ khiến Iran tin rằng lằn ranh đỏ của Mỹ không có thật.

Với nội bộ Iran, hệ quả chính trị cũng nghiêm trọng không kém. Cuộc chiến đã làm nghiêng cán cân quyền lực về phía phe cứng rắn. Giờ đây, giới lãnh đạo chính trị và quân sự phải tìm cách dung hòa những tiếng nói và thống nhất trên mặt trận đối thoại với Mỹ.

Những rào cản

Một kịch bản khả thi là Mỹ và Iran quay trở lại thỏa thuận tương tự như Kế hoạch Hành động Toàn diện chung (JCPOA) năm 2015. Iran chấp nhận các giới hạn nghiêm ngặt, có thể kiểm chứng với chương trình hạt nhân để đổi lấy dỡ bỏ lệnh trừng phạt. Washington đang thúc đẩy đóng băng quá trình làm giàu uranium trong 20 năm, trong khi Tehran đề xuất khoảng 5 năm. Hai con số cách nhau xa, song cũng là một điểm tựa hợp lý.

Dù có chút thay đổi, thỏa thuận sẽ gợi nhớ đến JCPOA mà ông Trump kịch liệt chỉ trích trong chiến dịch tranh cử và đơn phương rút lui trong nhiệm kỳ đầu tiên.

Bất đồng trong nội bộ Iran phức tạp hóa các vòng đàm phán, vốn chỉ diễn ra gián đoạn. Trong quá khứ, Iran là một đối tác khó tính, và các đồng minh lo ngại Mỹ xử lý vấn đề chưa khéo léo do đội ngũ đàm phán thiếu kinh nghiệm và một tổng thống thường xuyên thay đổi lập trường.

Iran đã chứng minh khả năng kiểm soát hiệu quả eo biển Hormuz. Ảnh: NurPhoto.

Khoảng cách giữa các ưu tiên của Mỹ và Israel cũng là trở ngại. Mặc dù hai nước chia sẻ mục tiêu cốt lõi là kiềm chế chương trình hạt nhân Iran, họ có nhận thức về mối đe dọa khác nhau.

Đối với Israel, năng lực quân sự của Iran - đặc biệt là tên lửa đạn đạo tầm trung và mạng lưới lực lượng ủy nhiệm, nhất là Hezbollah - là mối lo sống còn. Các đợt tấn công tên lửa liên tục của Iran trong suốt cuộc chiến càng củng cố nhận thức này. Ngược lại, Mỹ chú trọng hơn vào năng lực quân sự khu vực của Iran, bao gồm lực lượng hải quân, khả năng đe dọa eo biển Hormuz và tên lửa tầm ngắn nhắm vào các đối tác vùng Vịnh.

Một thỏa thuận đáp ứng được yêu cầu của Washington - gồm giải quyết mối đe dọa trên biển và hạn chế hạt nhân - có thể không vừa ý Israel nếu kho tên lửa và mạng lưới ủy nhiệm vẫn còn đó. Ngược lại, nỗ lực giải trừ hoàn toàn mọi vấn đề có thể đòi hỏi một mức độ leo thang tới mức Washington không mong muốn và thậm chí không ủng hộ. Đặc biệt, cả Israel và Mỹ sắp bầu cử vào thời điểm cuối năm nên hai bên sẽ tìm cách đưa ra những kết quả được coi là chiến thắng.

Mỹ hiện phải cân bằng tham vọng tối đa với nguồn lực hạn chế và những ràng buộc chính trị. Sau cùng, kết quả có lẽ sẽ lấp lửng giữa, không phải chiến thắng quyết định nhưng cũng không phải thất bại hoàn toàn, được định hình bởi nhận thức về khả năng phục hồi cũng như cán cân lực lượng trên chiến trường.

Nhìn xa hơn xung đột trước mắt, Iran đã chứng minh họ có thể gây tổn thất cho thị trường năng lượng toàn cầu thông qua những gián đoạn tạm thời. Tehran đã tạo tiền lệ, dù dưới hình thức phong tỏa hoàn toàn, can thiệp ngắn hạn, hay thậm chí các khoản phí với vận tải biển vùng Vịnh. Nếu Mỹ không có đủ khả năng quản lý mối đe dọa này, những gì xảy ra hiện tại sẽ trở thành đặc điểm lâu dài của hệ thống năng lượng toàn cầu, làm tăng cái giá dài hạn của cả cuộc chiến và hòa bình sau đó.