Mỹ tìm cách thuyết phục Iran từ bỏ kế hoạch thu phí qua eo biển Hormuz

Mỹ và Oman đang tìm cách tháo gỡ bế tắc trong vấn đề eo biển Hormuz khi Iran tiếp tục khẳng định sẽ thu phí đối với các tàu thuyền qua lại tuyến hàng hải chiến lược này. Đòn bẩy chính của Washington trong các cuộc đàm phán gián tiếp là đề nghị giải phóng một phần trong khoảng 100 tỷ USD tài sản của Iran đang bị phong tỏa ở nước ngoài.

Đề xuất của Mỹ

Tuy nhiên, đến nay Tehran vẫn chưa chấp nhận đề xuất này. Thay vào đó, giới lãnh đạo quân sự Iran tiếp tục đưa ra những cảnh báo mới nhằm vào các tàu thuyền đi qua một trong những tuyến vận tải biển nhộn nhịp nhất thế giới.

Trong tuần này, Đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Jared Kushner đã tới thủ đô Doha của Qatar để làm việc với các nhà trung gian nước chủ nhà, nhằm tìm giải pháp phá vỡ thế bế tắc và triển khai thỏa thuận sơ bộ đạt được hồi tháng trước về việc mở lại eo biển Hormuz.

Theo các nguồn tin am hiểu cuộc đàm phán, trong các cuộc tiếp xúc tại Doha, phía Mỹ và Iran cũng trao đổi thông qua các nhà trung gian Qatar về diễn biến giao tranh gần đây tại Lebanon - yếu tố được cho là khiến tiến trình đàm phán trở nên phức tạp hơn.

Các nguồn tin cho biết phía Mỹ đã đề xuất Iran từ bỏ quyền kiểm soát eo biển Hormuz và không thu phí tàu thuyền qua lại để đổi lấy việc được tiếp cận hàng tỷ USD trong số các tài sản đang bị phong tỏa.

Theo thỏa thuận sơ bộ đạt được với Mỹ hồi tháng trước, Iran dự kiến được tiếp cận một phần trong khoảng 100 tỷ USD tài sản bị đóng băng ở nước ngoài. Đây được xem là nguồn ngoại tệ rất cần thiết đối với nền kinh tế Iran, vốn đang chịu áp lực lớn vì lạm phát kéo dài sau nhiều năm hứng chịu các lệnh trừng phạt.

Ban đầu, các cuộc đàm phán đã có tiến triển theo hướng giải phóng khoảng 6 tỷ USD tài sản của Iran đang được giữ tại Qatar. Tuy nhiên, quyết định của Tehran về việc phong tỏa eo biển Hormuz đã khiến kế hoạch này bị đình lại.

Lập trường cứng rắn của Iran

Ngày 2/7, Iran phát đi tín hiệu cho thấy những nhượng bộ mà Mỹ đưa ra vẫn chưa đủ để khiến nước này thay đổi lập trường. Sau khi trở về từ Doha, Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi tuyên bố eo biển Hormuz “nằm dưới sự kiểm soát của Iran”, chứ không phải của Mỹ.

Cùng ngày, quân đội Iran tiếp tục đưa ra lập trường cứng rắn hơn khi cảnh báo bất kỳ tàu thuyền nào không đi theo tuyến hàng hải do Iran phê chuẩn sẽ phải đối mặt với phản ứng “ngay lập tức và mạnh mẽ”.

Theo các nguồn tin, mục tiêu cuối cùng của Tehran là thu phí đối với mọi tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz để đổi lấy các dịch vụ như bảo đảm an ninh hàng hải. Iran kỳ vọng nguồn thu này có thể mang về khoảng 40 tỷ USD mỗi năm. Tuy nhiên, yêu cầu này đã bị Mỹ và các quốc gia vùng Vịnh bác bỏ.

Trong bối cảnh đó, các bên đàm phán đang xem xét một phương án thay thế do Oman - quốc gia có quyền chủ quyền đối với phần phía nam của eo biển Hormuz - đề xuất. Theo kế hoạch, các dịch vụ hàng hải sẽ được chi trả thông qua một quỹ do các bên tự nguyện đóng góp, thay vì thu phí trực tiếp từ tàu thuyền.

Các quan chức am hiểu cuộc đàm phán cho biết Oman đã trao đổi với nhiều công ty dầu khí và vận tải biển để thăm dò khả năng họ đóng góp cho quỹ này. Tuy nhiên, Iran vẫn phản đối vì cơ chế trên không bao gồm việc thu phí tàu thuyền.

Trong khi đó, các quốc gia vùng Vịnh cũng tỏ ra hoài nghi về tính khả thi của kế hoạch, cho rằng Iran hiện không có đủ năng lực và trang thiết bị để quản lý hiệu quả tuyến hàng hải chiến lược này.

“Iran đang tìm cách mở eo biển Hormuz theo những điều kiện của riêng mình và không muốn từ bỏ đòn bẩy mà họ đã tạo dựng được”, bà Sanam Vakil, Giám đốc Chương trình Trung Đông và Bắc Phi thuộc tổ chức nghiên cứu Chatham House (Anh), nhận định. Theo bà Vakil, Tehran có thể dễ dàng gây gián đoạn hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz hơn là duy trì việc quản lý tuyến đường này một cách hiệu quả và lâu dài.

Một nguồn tin am hiểu quan điểm của Washington cho biết phía Mỹ đã tiếp nhận đề xuất của Oman nhưng vẫn còn nhiều băn khoăn và dự kiến sẽ nêu những vấn đề này trong các cuộc trao đổi tiếp theo với Muscat. Một nguồn tin khác nhận định kế hoạch của Oman vẫn có thể bị xem là một hình thức “trạm thu phí” gián tiếp mang lại lợi ích cho Iran.

Thế bế tắc hiện nay đã gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz. Tuần trước, Iran nối lại các cuộc tấn công nhằm vào tàu thuyền sau khi Oman triển khai tuyến hàng hải thay thế mà không có sự chấp thuận của Tehran. Động thái này đã dẫn tới một đợt không kích đáp trả mới của Mỹ, trước khi hai bên nhất trí ngừng giao tranh và nối lại đàm phán.

Theo dữ liệu của công ty phân tích thị trường hàng hóa Kpler, lưu lượng tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz đã giảm từ 75 tàu/ngày của một tuần trước xuống còn 43 tàu/ngày vào ngày 1/7. Trong khi đó, trước khi xung đột bùng phát, mỗi ngày có hơn 100 tàu qua lại tuyến hàng hải chiến lược này.