Mỹ - Iran đấu súng dồn dập, ép ván bài hạt nhân

Theo các quan chức Mỹ được thông báo về các cuộc đàm phán mật, nội dung các cuộc thương lượng đã vượt xa vấn đề eo biển Hormuz. Giới chức Mỹ hiện đánh giá các “đường nét còn mờ” của thỏa thuận hạt nhân tiềm năng đang dần hình thành.

Theo New York Times, Mỹ đề xuất các cuộc thương lượng chi tiết hơn sẽ được tổ chức tại Thụy Sĩ ngay trong mùa hè này. Tuy nhiên, chưa rõ tiến trình đàm phán có bị ảnh hưởng bởi giao tranh căng thẳng mới đây giữa Mỹ và Iran không.

Nút thắt hạt nhân âm thầm được tháo gỡ

Theo các quan chức nắm rõ tiến trình đàm phán, 4 nội dung chính trong vấn đề hạt nhân đang được hai bên thương lượng gồm: Tạm ngừng làm giàu uranium trong thời gian dài; Làm loãng kho uranium đã làm giàu hiện có của Iran; Tháo dỡ các cơ sở hạt nhân của Iran; Chấp nhận cơ chế thanh sát đột xuất.

Trước hết, các quan chức Mỹ cho rằng Iran có thể chấp nhận mốc 15 năm ngừng làm giàu uranium.

Trong những ngày gần đây, ông Trump rất lạc quan về tiến trình đàm phán với Iran. Ảnh: Reuters.

Thứ hai, Washington muốn phối hợp với Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) để làm loãng lượng uranium đã làm giàu mà Iran đang sở hữu.

Thứ ba, Mỹ yêu cầu Iran tháo dỡ 3 cơ sở hạt nhân lớn tại Natanz, Fordo và Isfahan.

Sau cùng, Mỹ muốn các thanh sát viên quốc tế có quyền tiến hành các cuộc kiểm tra đột xuất tại bất kỳ thời điểm nào và ở bất kỳ địa điểm nào bên trong Iran.

Nếu Iran chấp nhận 4 điều kiện trên, đây sẽ là bước tiến đáng kể so với các nhượng bộ mà Tehran từng đưa ra trong thỏa thuận hạt nhân năm 2015.

Theo một số quan chức am hiểu nội dung cuộc điện đàm ngày 8/6 giữa ông Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu, Tổng thống Mỹ cho biết Washington và Tehran chỉ còn cách một bước đột phá trong đàm phán để đạt được thỏa thuận hạt nhân dài hạn.

Bất đồng lớn nhất hiện nằm ở... tiền

Các cuộc thảo luận hiện diễn ra trong bối cảnh rất nhạy cảm. Hàng loạt diễn biến đang đe dọa tiến trình đàm phán, bao gồm việc Iran và Israel giao tranh trong đêm 7/6, sau đó, Israel vẫn tiếp tục tấn công Lebanon. Đến ngày 9/6, một trực thăng Apache của Mỹ nghi bị Iran bắn hạ, sau đó, Mỹ và Iran lại xảy ra giao tranh.

Những diễn biến này khiến tương lai của các cuộc đàm phán vẫn còn nhiều bất định. Một số quan chức Nhà Trắng lạc quan cho rằng đợt bùng phát xung đột lần này chỉ mang tính nhất thời. Những người lạc quan nhất vẫn tin rằng các cuộc đàm phán chi tiết về cơ chế tháo dỡ chương trình hạt nhân của Iran có thể bắt đầu tại Thụy Sĩ khoảng giữa tháng 6.

Cuộc sống của người dân Tehran trong lệnh ngừng bắn. Ảnh: Reuters.

Bên cạnh các diễn biến căng thẳng trên thực địa, hiện phía Iran còn yêu cầu Mỹ phải chứng minh thiện chí bằng cách giải phóng ngay hàng tỷ USD tài sản bị phong tỏa của nước này. Đây là chi tiết liên tục làm chậm tiến trình đàm phán. Bất đồng lớn nhất hiện nằm ở thời điểm Iran bắt đầu được tiếp cận số tài sản bị phong tỏa.

Các nhà đàm phán Mỹ hiện giữ quan điểm rằng số tiền này chỉ có thể được giải ngân từng phần theo tiến độ, tương ứng với việc Iran thực hiện đầy đủ các cam kết trong thỏa thuận, bắt đầu từ việc mở lại eo biển Hormuz.

Như vậy, nguy cơ “lật bàn” đàm phán đang đến từ bất đồng trong trình tự nhượng bộ. Mỹ muốn đạt được nhiều mục tiêu nhưng không phải nhượng bộ quá nhiều ngay từ đầu. Trong khi đó, Iran muốn nhận được lợi ích thực tế ngay từ đầu, rồi sẽ thực hiện các nhượng bộ theo thời gian.

Có nhiều nguy cơ dẫn đến “lật bàn” phút chót

Theo New York Times, trước hết, vượt lên trên những vấn đề lớn như chương trình hạt nhân hay tài sản bị phong tỏa, trở ngại thực chất lớn nhất giữa Mỹ và Iran còn là: Làm thế nào để xây dựng một thỏa thuận mà cả hai bên đều có thể tuyên bố chiến thắng?

Washington và Tehran hiện ở trong thế giằng co, không bên nào chiến thắng thuyết phục hay thất bại rõ rệt. Hai bên đều muốn đạt thỏa thuận thuận lợi để xoa dịu phe cứng rắn trong nước.

Cũng giống như ông Trump phải đối mặt với các nhân vật có quan điểm cứng rắn tại Washington, ông Khamenei cũng cần bảo đảm thỏa thuận với Mỹ không làm phe bảo thủ nổi giận.

Tiêm kích F-16 Fighting Falcon của Không quân Mỹ chuẩn bị tiếp nhiên liệu từ máy bay tiếp dầu KC-135 Stratotanker khi làm nhiệm vụ tại vùng Vịnh. Ảnh: Không quân Mỹ.

Bên cạnh đó, lãnh đạo hai nước cũng làm phức tạp thêm tình hình. Một người đang phải ẩn náu vì lo ngại bị nhắm mục tiêu, thường phải mất nhiều thời gian để phê chuẩn các đề xuất. Một người có phong cách khó đoán đến mức ngay cả các cấp dưới cũng gặp khó khăn khi thực hiện nhiệm vụ, do chỉ đạo liên tục xoay chiều.

Theo hai nhà ngoại giao trung gian và một quan chức Mỹ, ông Trump nhiều lần thay đổi hoặc bổ sung điều kiện, khiến các quan chức Iran tức giận. Các chuyên gia cảnh báo: Càng kéo dài tình trạng không chắc chắn này, nguy cơ toàn bộ tiến trình đàm phán đổ vỡ càng lớn.

Ông Trump cũng được cho là đang thất vọng vì không thể trao đổi trực tiếp với ông Khamenei, và dần trở nên mất kiên nhẫn trước phong cách đàm phán kéo dài của Iran.

Dù tiến trình đàm phán chậm chạp, giới quan sát vẫn tin rằng thỏa thuận khung mang tính tạm thời sẽ xuất hiện trong vài tuần tới, bởi cả Mỹ và Iran đều cần có thỏa thuận ấy.

Iran đang chìm sâu vào cuộc khủng hoảng kinh tế nghiêm trọng. Mỹ cũng phải đối mặt với các cú sốc kinh tế toàn cầu, còn đảng Cộng hòa của ông Trump bước vào bầu cử giữa nhiệm kỳ trong bối cảnh giá nhiên liệu tăng cao.

Dù vậy, theo đánh giá của bà Sanam Vakil, Giám đốc Chương trình Trung Đông và Bắc Phi thuộc tổ chức Chatham House, ngay cả khi đạt được thỏa thuận khung, khả năng đạt được thỏa thuận toàn diện cuối cùng vẫn rất thấp.

Nhận thức rõ điều này, Tehran yêu cầu được giải phóng hàng chục tỷ USD tài sản bị đóng băng ngay từ đầu tiến trình.

Tuy nhiên, đây là vấn đề nhạy cảm đối với ông Trump. Ông lo ngại các đối thủ cáo buộc ông trao cho Iran khoản tiền lớn hơn nhiều so với những gì ông từng chỉ trích các Tổng thống tiền nhiệm.

Binh sĩ có mặt tại hiện trường nơi tên lửa Iran rơi xuống ở gần thủ đô Damascus, Syria, ngày 9/6. Hiện Iran đang thực hiện các đòn đáp trả vào những quốc gia trong khu vực được cho là có hợp tác quân sự với Mỹ. Ảnh: Reuters.

Trong khi đàm phán diễn ra chậm chạp, cuộc đối đầu quân sự có kiểm soát giữa Mỹ và Iran vẫn đang diễn ra tại vùng Vịnh sau vụ trực thăng Apache của Mỹ bị bắn hạ trong ngày 9/6. Lực lượng Mỹ cũng được cho là vẫn âm thầm hộ tống hàng chục tàu thuyền qua eo biển Hormuz.

Ông Farzan Sabet, nhà phân tích thuộc Viện Nghiên cứu Sau đại học Geneva, nhận định: “Cuộc đàm phán bằng năng lực quân sự trên thực địa đang diễn ra ngầm bên dưới cuộc đàm phán ngoại giao chính thức”.

Dù chiến lược này chưa đưa lại hiệu quả như mong muốn của Mỹ, nhưng ông Trump cho rằng việc Iran nhượng bộ vẫn là điều không thể tránh khỏi. “Họ mạnh mẽ, họ tự hào. Có những điều họ chưa từng nghĩ sẽ phải làm, nhưng rồi họ sẽ phải làm. Họ không còn lựa chọn nào khác và điều đó chỉ cần thêm thời gian”, ông Trump nói với đài NBC ngày 7/6.

Tuy nhiên, theo các nhà ngoại giao trung gian, giới lãnh đạo Iran tỏ ra khá thoải mái với khả năng đàm phán thất bại và chiến tranh tái diễn.

Tehran tin rằng ông Trump không muốn sa lầy tại Iran. Iran đặt cược rằng thời gian đứng về phía họ. Theo tính toán của Tehran, kinh tế toàn cầu suy yếu, giá năng lượng tăng và áp lực lạm phát tại Mỹ sẽ buộc Tổng thống Trump phải nhượng bộ.

“Thế giới sắp bước vào giai đoạn kinh tế rất khó khăn. Iran tin rằng ông Trump chỉ có thể chịu đựng vài tuần, còn họ có thể chịu đựng nhiều tháng”, ông Sabet nhận định.