Một Athena kỳ lạ

Trong thiên sử thi gần 3.000 tuổi của nhà thơ mù Homer, Athena vẫn được xem là vị thần quan trọng nhất đồng hành cùng Odysseus trên hành trình trở về quê nhà. Không chỉ bảo hộ vị vua Ithaca, bà còn là hiện thân của trí tuệ, của sự khôn ngoan và ý chí thần linh dẫn dắt con người vượt qua nghịch cảnh.

Nhưng trong phiên bản điện ảnh The Odyssey, Christopher Nolan đã tái hiện Athena theo cách khác hẳn. Không còn là vị thần trực tiếp cứu nguy hay ban phát phép màu như nguyên tác, nữ thần nay trở thành biểu tượng của lương tri, của ký ức và những sang chấn Odysseus cố gắng chôn vùi sau cuộc chiến thành Troy.

Athena trong mắt Nolan

Trong thần thoại Hy Lạp, Athena là nữ thần của trí tuệ và chiến tranh chính nghĩa, đồng thời là vị thần bảo hộ Odysseus và cả gia đình ông. Khác với nhiều vị thần Olympus thường hành động theo cảm xúc hoặc lợi ích riêng, Athena gần như luôn đứng về phía vị vua Ithaca vô điều kiện.

Ngay từ những chương đầu tiên của sử thi, bà đã trực tiếp can thiệp hành trình của Telemachus, khuyến khích con trai Odysseus lên đường tìm kiếm tin tức về cha. Khi vị vua Ithaca lưu lạc trên biển, Athena nhiều lần hóa thân thành người phàm, cải trang, che giấu thân phận hoặc tác động trực tiếp tới các sự kiện để giúp ông hồi hương.

Chính vị nữ thần cũng giải thích về mối nhân duyên đặc biệt với Odysseus trong chương 13 của Odyssey. Bà đã xúc động thốt lên rằng: "Vậy mà ngươi lại không nhận ra Pallas Athena, con gái của Zeus, người luôn sát cánh và bảo vệ ngươi qua mọi biến cố hay sao?".

Sự ưu ái đặc biệt mà Athena dành cho Odysseus có lẽ một phần là vì lòng kính trọng và sự trung thành mà vị vua Ithaca dành cho bà. Giữa nữ thần và vị anh hùng có chung một phẩm chất: sự mưu trí khó ai bì được. Nếu Athena đại diện cho trí tuệ siêu phàm, thì Odysseus cũng là anh hùng nổi tiếng nhất nhì Hy Lạp, người đứng sau kế sách “con ngựa thành Troy”.

Trong phiên bản điện ảnh, Christopher Nolan giữ lại vai trò quan trọng của Athena nhưng thay đổi hoàn toàn cách vị thần hiện diện. Xuyên suốt hành trình mười năm trôi dạt của của Odysseus, Athena không ít lần xuất hiện trước mặt vị anh hùng dưới hình hài một nữ tu trẻ, đặt ra những câu hỏi, những lời nhắc nhở để buộc Odysseus phải nhìn lại chính mình.

Một cảnh trong phim.

Một trong những cao trào cảm xúc của The Odyssey là khi Odysseus hồi tưởng lại đêm thành Troy thất thủ. Sau khi kế sách con ngựa gỗ mở cánh cổng dẫn liên quân Hy Lạp tràn vào thành, họ không còn là đội quân nhân danh chính nghĩa. Những chiến binh Hy Lạp mặc sức cướp bóc, tàn sát dân thường, chém đầu người vô tội và phá hủy cả bức tượng Athena - vị nữ thần từng đứng về phía họ trong suốt cuộc chiến.

Ngay trước mắt Odysseus, một nữ tư tế trẻ bị chém đầu tại chính ngôi đền của vị nữ thần. Gương mặt của cô gái trẻ cũng chính là gương mặt Athena vẫn luôn ám ảnh trong tâm trí vị anh hùng suốt 10 năm rong ruổi trở về quê hương.

Nolan không đưa ra lời giải thích cặn kẽ. Cô gái ấy có thể là Athena cải trang thành người phàm, lại cũng có thể chỉ là mảnh ký ức đã đeo bám Odysseus, khiến hình ảnh cô gái vô tội hòa làm một với vị nữ thần mà ông tôn thờ.

Nếu ở nguyên tác của Homer, Athena đại diện cho sự bảo hộ của thần linh, thì trong bộ phim của Nolan, nữ thần lại là chìa khóa mở cánh cửa chôn giữ phần nhân tính còn sót lại của Odysseus. Mỗi lần Athena hiện lên cũng là mỗi lần ký ức về thành Troy cố gắng phá vỡ lớp phòng vệ mà vị vua Ithaca dựng lên để chối bỏ tội lỗi.

Bằng cách ấy, Nolan đã đảo ngược một trong những nền tảng quan trọng nhất của sử thi Odyssey. Nếu trong nguyên tác, số phận con người chịu sự chi phối trực tiếp của các vị thần, thì trong phim, mọi sự can thiệp của thần linh đều được lý giải như sản phẩm của tiềm thức nhân loại.

Ý chí thần linh không nằm trong những phép màu hiển hiện, mà tồn tại trong chính lựa chọn đạo đức của con người. Bởi vậy, Athena không giúp Odysseus đánh bại quái vật. Cô giúp ông hiểu rằng điều cần vượt qua chưa bao giờ là Polyphemus, Sirens hay Scylla, mà là mặc cảm và tội lỗi ông mang theo sau cuộc chiến thành Troy.

Chỉ đến khi Odysseus chấp nhận buông bỏ sự kiêu ngạo, phó mặc bản thân trên chiếc bè nhỏ lênh đênh giữa đại dương và ngừng đổ lỗi cho các vị thần, ông mới tìm được đường trở về quê nhà Ithaca yêu dấu.

Theo cách diễn giải ấy, Athena không còn là nữ thần giải cứu con người. Cô trở thành hiện thân của lương tri - thứ quyền năng khiến người ta dám đối diện với sự thật, với tội lỗi mà bản thân đã phạm phải.

Zendaya và màn hóa thân gây tranh cãi

Nếu Samantha Morton chỉ cần khoảng 10 phút để chinh phục tuyệt đối giới phê bình với vai phù thủy Circe, thì Zendaya lại trở thành một trong những cái tên gây nhiều tranh luận nhất trong dàn cast. Điều đáng nói là những ý kiến trái chiều không xuất phát từ nhân vật Athena, mà chủ yếu xoay quanh cách nữ diễn viên trẻ lột tả nhân vật trong The Odyssey.

Athena xuất hiện ở nhiều tiểu cảnh nhưng hiếm khi bộc lộ cảm xúc rõ rệt. Phần lớn thời lượng, nữ thần chỉ xuất hiện lặng lẽ giữa ranh giới biển và đất liền, quan sát, nhắc nhở hoặc đặt ra những câu hỏi khiến Odysseus phải tự vấn lương tâm. Đây là kiểu vai diễn tưởng đơn giản mà thực chất “khó nhằn”, khi đòi hỏi diễn viên phải truyền tải nhiều tầng cảm xúc chỉ bằng ánh mắt, cử chỉ và thần thái.

Zendaya lựa chọn lối diễn tiết chế quen thuộc. Athena của cô gần như không bao giờ bộc lộ giận dữ hay vui mừng. Gương mặt luôn bình thản, ánh mắt xa xăm, đôi chân mày hơi nhíu cùng giọng nói tự sự tạo nên hình ảnh vị nữ thần vừa bí ẩn, vừa khó nắm bắt. Với những khán giả yêu thích sự tối giản, màn thể hiện của Zendaya góp phần giữ cho Athena đúng với tinh thần mà Nolan xây dựng: một nữ thần không hoàn toàn thuộc về thế giới con người, hay ở góc độ khác là một ảo ảnh không có thật bám víu lấy tâm trí vị vua Ithaca suốt 10 năm.

Zendaya hóa thân Athena.

Tuy nhiên, cũng không ít ý kiến cho rằng Zendaya là một “miscast”, tức lựa chọn sai lầm để hóa thân vị thần của chiến tranh, trí tuệ. Athena của The Odysseus vẫn chẳng khác gì Chani trong Dune hay MJ của loạt Spider-Man. Từ ánh mắt vô định, biểu cảm lơ đãng cho đến thần sắc lạnh nhạt, như có như không, Zendaya dường như vẫn trung thành với một kiểu xử lý nhân vật đã quá quen thuộc suốt nhiều năm làm nghề. Nhiều khán giả cho rằng nó đã trở thành “bản sắc” của minh tinh sinh năm 1996, trong khi số khác chê bai cô đơn điệu, một màu, dù liên tục góp mặt trong loạt dự án bom tấn nhưng diễn xuất hầu như không biến chuyển.

Lần hiếm hoi Zendaya nhận được sự công nhận của giới chuyên môn lẫn khán giả là khi hóa thân Rue trong Euphoria. Khi ấy, những nét diễn xuất đặc trưng của cô lại vô tình phù hợp với chân dung một nhân vật tuổi teen hỗn loạn, rệu rã và kiệt quệ trước hàng loạt biến chuyển và cú sốc cuộc sống.

Thành công đó cho thấy Zendaya hoàn toàn có thể bùng nổ khi gặp đúng chất liệu, được trao vai diễn phù hợp. Nhưng để chinh phục đông đảo khán giả đại chúng, ngôi sao 30 tuổi có lẽ cần những vai diễn nội lực và đa dạng màu sắc hơn, để tránh những dị nghị được trao vai chỉ vì sức hút truyền thông.