Vào mùa xuân năm 206 trước Công Nguyên, quân đội Carthage đã phát động trận đánh lớn cuối cùng. Hasdrubal, dưới sự khích lệ của Mago, anh trai Hannibal, đã tuyển mộ và trang bị vũ khí cho đội dân quân1 mới, cùng bảy mươi nghìn bộ binh, bốn nghìn ngựa và ba mươi hai con voi, họ đã tiến quân lên phía bắc đến Ilipa (hay Silpia), cách Seville2 ngày nay không xa.

Scipio xuất phát từ Tarraco tiến về phía nam để đón đầu quân Carthage, trên đường đi ông tuyển mộ thêm lực lượng đồng minh ở Bæcula. Khi đến gần sông Bætis và nắm rõ hơn về lực lượng kẻ địch, ông hiểu rõ mức độ khó khăn của nhiệm vụ trước mắt. Scipio nhận ra rằng chỉ với quân La Mã thì không thể đọ được với lực lượng địch đông đảo đến vậy, nhưng nếu dựa dẫm quá nhiều vào quân đồng minh thì sẽ có nguy cơ đi vào vết xe đổ của cha và chú mình - những người đã ngã ngựa vì bị đồng minh bỏ rơi đột ngột.

Do đó, ông quyết định sử dụng quân đồng minh để gây ấn tượng và đánh lừa kẻ thù “bằng một màn trình diễn hoành tráng”, nhưng vẫn giữ vai trò chủ lực của trận đánh cho những quân đoàn của mình. Giống như Wellington khoảng hai nghìn năm sau, ông đã học được rằng nếu khôn ngoan thì không nên đặt niềm tin hoàn toàn vào sự hợp tác của các đồng minh Hispania.

Tranh minh họa. Nguồn: Thepast.

Người Pháp ở Maroc cũng đã một lần nữa thấm nhuần điều này. Tiến về phía Ilipa với toàn lực lượng, quân La Mã cùng đồng minh gồm bốn mươi lăm nghìn bộ binh và ba nghìn kị binh, ông đã thấy quân Carthage và đóng quân trên vài ngọn đồi thấp đối diện họ. Điều đáng lưu ý là đường tiến quân của ông nằm trên một tuyến đường mà nếu trong trường hợp chiến thắng, ông sẽ chặn đứng phe địch khỏi con đường gần nhất dẫn về Gades - con đường chạy dọc bờ nam sông Bætis.

Cho rằng đây là cơ hội tuyệt vời để ra một đòn bất ngờ mà không cần tính toán, Mago đã mang hầu hết kị binh của mình cũng như Masinissa và đội ngựa Numidia của ông ta đi tấn công những người tham gia vào việc dựng trại. Nhưng Scipio vẫn như thường lệ, vì đã thấm nhuần nguyên tắc đảm bảo an toàn, nên ông có thể thấy được trước khả năng đó và sắp xếp đội kị binh mai phục sẵn dưới một ngọn đồi.

Đội kị binh này tấn công vào mạn sườn của đoàn kị binh Carthage dẫn đầu, khiến chúng rơi vào tình trạng hỗn loạn, mặc dù đội quân hùng hậu phía sau kéo đến hỗ trợ tấn công, giúp khôi phục lại thế cân bằng giữa hai bên trong một khoảng thời gian, nhưng một lượng lớn quân từ doanh trại của người La Mã đã xuất kích và giải quyết vấn đề này. Lúc đầu, Carthage rút quân khá trật tự; nhưng khi bị truy đuổi quá quyết liệt, họ đã vỡ trận và phải rút về doanh trại của chính mình để trú ẩn. Như vậy, kết quả này đã đem đến cho Scipio lợi thế ban đầu về mặt tâm lý chiến.

Hai doanh trại nằm đối diện nhau, cách một thung lũng nằm giữa hai dãy núi thấp. Suốt nhiều ngày liên tiếp, Hasdrubal dẫn quân ra và khiêu chiến. Mỗi lần như vậy, Scipio đều đợi cho đến khi quân Carthage kéo ra trước rồi mới ra theo. Tuy nhiên, không bên nào tấn công trước và hai đội quân đứng đó đến mặt trời lặn mới mệt mỏi rút về doanh trại của mình – quân Carthage luôn rút lui trước.

Xét kết quả cuối cùng thì không có gì phải nghi ngờ, rằng sự trì hoãn của phía Scipio là có động cơ đặc biệt. Mỗi lần như vậy, các quân đoàn đều được bố trí với quân La Mã ở trung tâm, đối diện với quân chính quy của Carthage và quân Africa thường trực, còn các đồng minh Hispania được bố trí ở hai bên cánh. Việc bố trí này được bàn tán rộng rãi trong các doanh trại, và Scipio đợi cho đến khi mọi người tin rằng đây là đội hình tác chiến cố định của ông.

Sau đó ông mới hành động. Ông quan sát thấy quân Carthage hàng ngày đều tiến quân vào một giờ khá muộn, nên ông cố tình đợi lâu hơn mới kéo quân ra, để khắc sâu thói quen này vào tâm trí đối phương.

Đến lúc tối muộn, ông truyền lệnh khắp doanh trại rằng toàn quân phải chuẩn bị lương thực và trang bị vũ khí trước khi trời sáng, và kị binh cũng phải đóng sẵn yên cho ngựa. Sau đó, khi trời còn chưa kịp sáng, ông cho kị binh và đội quân trang bị nhẹ tiến công tới các tiền đồn của địch, còn ông cùng các quân đoàn theo sau.

Đây là sự thay đổi bất ngờ đầu tiên, dẫn đến kết quả là quân Carthage vừa chợp mắt thì kị binh và đội quân trang bị nhẹ của La Mã kéo đến, đã phải bất ngờ tự trang bị vũ khí và ra trận mà chưa được ăn. Điều này còn khiến cho Hasdrubal chắc chắn không có thời gian để thay đổi cách bài binh bố trận bình thường của mình, ngay cả khi ông ta có ý đó. Sự thay đổi bất ngờ thứ hai là Scipio đã đảo ngược trật tự bố trí các cánh quân của mình, cho đồng minh Hispania vào trung tâm và đưa các quân đoàn ra hai bên.

--------------------

1Tức Levy, hay còn gọi là “lính nông dân” trong quân đoàn La Mã, là các đơn vị dân quân được tuyển làm bộ binh trang bị nhẹ và trang bị nặng - hầu hết ít được huấn luyện và có khả năng chiến đấu không cao, tuy nhiên không phải lúc nào cũng vậy. (Chú thích của người dịch)

2Thành phố nằm ở phía nam Tây Ban Nha, là thành phố lớn nhất và thủ phủ của vùng Andalucía và tỉnh Sevilla. (Chú thích của người dịch)