Lý do thực phẩm bẩn vẫn có 'đất diễn' ở TP.HCM

Các cơ sở mua bán thịt heo được kiểm tra sát sao. Ảnh: Anh Nguyễn.

Tại tọa đàm “Góp ý sửa đổi Luật An toàn thực phẩm: Chặn thực phẩm bẩn từ gốc” do Báo Pháp Luật TP.HCM tổ chức ngày 29/5, các chuyên gia và nhà quản lý đã chỉ ra những đứt gãy lớn trong chuỗi cung ứng. Sự chồng chéo trong cơ chế đang tạo đất diễn cho thực phẩm kém chất lượng bủa vây người tiêu dùng.

Áp lực từ khâu chăn nuôi đến giết mổ

Bức tranh quản lý an toàn thực phẩm đối với chuỗi thịt heo đang phải đối mặt với áp lực rất lớn. Ông Trần Phú Cường, Chi cục trưởng Chi cục Chăn nuôi và Thú y TP.HCM, thừa nhận hoạt động chăn nuôi tại các nông hộ vẫn bộc lộ nhiều bất cập. Việc theo dõi, ghi chép thông tin chưa được thực hiện nghiêm túc. Việc kiểm soát nguồn thức ăn và sử dụng thuốc thú y vẫn là bài toán nan giải, khiến nguy cơ tồn dư kháng sinh, chất tăng trọng luôn tiềm ẩn rủi ro.

Từ đầu năm đến nay, Chi cục Chăn nuôi và Thú y TP.HCM đã kiểm tra 161 mẫu nước tiểu tại 101 cơ sở và phối hợp tự kiểm tra 293 mẫu tại cơ sở, ghi nhận kết quả đạt 100% âm tính với chất cấm Salbutamol. Tuy nhiên, tình trạng vi phạm vẫn diễn biến rất tinh vi.

Chi cục đã phải xử phạt 41 trường hợp với tổng số tiền hơn 290 triệu đồng, đồng thời tiêu hủy lượng lớn động vật và sản phẩm động vật không bảo đảm điều kiện vệ sinh thú y bao gồm 58 con gà, vịt, 16 con heo mắc bệnh dịch tả heo châu Phi, 20 con heo khỏe nhưng vi phạm, 31 con chó, 50 con mèo cùng hàng trăm kilôgam thịt và nội tạng chó. Song song đó, ngành thú y cũng nỗ lực nâng cao nhận thức cộng đồng qua việc tổ chức 6 lớp tập huấn cho 350 người kinh doanh sơ chế, chế biến và thực hiện nhiều đợt truyền thông rộng rãi.

Để giải quyết triệt để nguy cơ từ các điểm giết mổ lén lút, tự phát, ngành thú y đang tập trung phối hợp liên ngành kiểm tra và tham mưu quy hoạch hệ thống giết mổ theo hướng giảm dần cơ sở nhỏ lẻ, phát triển các nhà máy tập trung hiện đại.

"Mặc dù vai trò của ngành thú y trong việc kiểm soát từ gốc rất tiên quyết, chuỗi cung ứng này vẫn bị đứt gãy do lỗ hổng trong khâu truy xuất", ông Cường nói.

Ông Trần Phú Cường, Chi cục trưởng Chi cục Chăn nuôi và Thú y TP.HCM báo cáo tại toạ đàm. Ảnh: PLO.

Tại nhiều cơ sở giết mổ nhỏ lẻ, việc lưu trữ thông tin động vật đầu vào hầu như bị bỏ ngỏ. Dù một số nơi đã áp dụng mã QR hoặc vòng nhận diện, việc triển khai vẫn còn manh mún, thiếu tính liên thông. Hệ thống dữ liệu từ chăn nuôi, vận chuyển đến chợ đầu mối chưa được kết nối số hóa đồng bộ mà vẫn dựa trên hồ sơ giấy, gây khó khăn lớn cho việc khoanh vùng khi có sự cố.

Sự thiếu hiệu quả này còn xuất phát từ tình trạng giao thoa nhiệm vụ giữa các cơ quan liên ngành như thú y, an toàn thực phẩm và quản lý thị trường. Quy trình xử lý vi phạm bị kéo dài, trong khi chế tài chưa đủ sức răn đe trước mức lợi nhuận quá lớn từ việc giết mổ trái phép. Đáng chú ý, sự bùng nổ của hoạt động kinh doanh thực phẩm trực tuyến qua mạng xã hội, livestream càng khiến việc xác minh nguồn gốc trở nên phức tạp.

Đóng góp ý kiến tại tọa đàm, bà Lý Kim Chi, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực - Thực phẩm TP.HCM, nhận định thị trường thực phẩm đang thay đổi rất nhanh. Yêu cầu cấp thiết hiện nay là xây dựng hệ thống dữ liệu an toàn thực phẩm quốc gia để các bộ, ngành phối hợp hiệu quả, tránh chồng chéo.

Về phương thức, cần chuyển mạnh từ cơ chế tiền kiểm sang mô hình quản lý rủi ro và hậu kiểm hiện đại. Việc duy trì cơ chế tự công bố sản phẩm đối với doanh nghiệp uy tín và đơn giản hóa thủ tục sẽ giúp giảm chi phí tuân thủ, tránh gây ách tắc hàng hóa như quy trình cũ.

Bên cạnh đó, việc tăng cường năng lực giám sát tại cơ sở là cực kỳ quan trọng. Cấp xã, phường cần được đào tạo và trao thêm vai trò kiểm tra để kịp thời phát hiện, xử lý các hành vi sản xuất, chế biến thực phẩm bẩn ngay tại địa bàn.

Khúc giữa làm tốt nhưng hai đầu chuỗi vẫn hổng

Dưới góc nhìn của cơ quan quản lý chuyên trách, PGS.TS Phạm Khánh Phong Lan, Giám đốc Sở An toàn thực phẩm TP.HCM, cho biết dự thảo sửa đổi Luật An toàn thực phẩm đang tập trung vào bốn nhóm chính sách lớn bao gồm hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước, quản lý theo chuỗi giá trị, phòng ngừa việc sử dụng hóa chất sai mục đích và ưu đãi đầu tư phát triển chuỗi cung ứng.

Trong đó, thực tiễn tại TP.HCM cho thấy việc thành lập Sở An toàn thực phẩm trên cơ sở hợp nhất lực lượng từ ngành y tế, nông nghiệp và công thương đã tạo ra hiệu quả rõ rệt nhờ cơ chế thống nhất một đầu mối chuyên trách, chủ động hơn rất nhiều so với mô hình phân tán trước đây.

PGS.TS Phạm Khánh Phong Lan (đứng giữa) trao đổi với các đại biểu bên lề toạ đàm. Ảnh: PLO.

Đối với chính sách quản lý theo chuỗi giá trị, bà Lan thẳng thắn chỉ ra khó khăn lớn hiện nay là thị trường Việt Nam vẫn tồn tại song song giữa mô hình hiện đại và sản xuất nhỏ lẻ. Tại siêu thị, việc truy xuất nguồn gốc thịt heo, thịt gà rất thuận lợi vì sản phẩm được đóng gói, dán nhãn đầy đủ. Nhưng khi thịt được pha lóc nhỏ lẻ ra các kênh bán lẻ truyền thống thì gần như không còn khả năng truy xuất, tạo nên tình trạng khúc giữa làm tốt nhưng khúc đầu và khúc cuối của chuỗi vẫn còn nhiều lỗ hổng.

Liên quan đến việc sử dụng hóa chất, phụ gia sai mục đích trong sản xuất thực phẩm, bà Lan coi đây là nỗi đau lớn nhất của công tác quản lý vì nguy cơ tích tụ lâu dài của hóa chất độc hại trong cơ thể người tiêu dùng nguy hiểm hơn nhiều so với các vụ ngộ độc cấp tính.

"Khoảng trống lớn nhất hiện nay nằm ở việc hệ thống quản lý còn phân tán, thiếu đồng bộ, trong khi thị trường thực phẩm nhỏ lẻ, chợ tự phát và kinh doanh không phép vẫn rất phổ biến", bà Lan nhấn mạnh.

Nhiều quy định vẫn nặng về tiền kiểm, thủ tục hồ sơ giấy tờ, trong khi khâu hậu kiểm thực tế trên thị trường lại chưa đủ mạnh. Hệ quả là những doanh nghiệp lớn, làm ăn bài bản thì phải chịu đủ mọi tầng nấc kiểm tra, tiêu chuẩn, còn những cơ sở làm ăn chụp giật, bán hàng vỉa hè thì gần như nằm ngoài vòng kiểm soát.

Cuối cùng, nhận thức và thói quen tiêu dùng của người dân cũng là yếu tố then chốt cần thời gian thay đổi, khi nhiều người dù muốn thực phẩm an toàn nhưng vẫn ưu tiên lựa chọn hàng rẻ, hàng trôi nổi không rõ nguồn gốc xuất xứ trên thị trường.