Bạn có thể chuyển sang phiên bản mobile rút gọn của Tri thức trực tuyến nếu mạng chậm. Đóng

Loài người đã bắt đầu hành trình chinh phục thế giới từ đâu?

Khoảng 7 triệu năm trước, tổ tiên loài người bắt đầu tách khỏi các nhánh vượn lớn tại châu Phi. Hàng triệu năm sau, họ mới dần rời lục địa này để tiến vào châu Á và châu Âu.

Những họ hàng còn sống gần gũi nhất của chúng ta là ba loài vượn lớn còn sống sót: khỉ đột (vượn gorilla), tinh tinh thường và tinh tinh lùn (còn gọi là bonobo). Việc chúng chỉ sống tại châu Phi, cùng với sự hiện diện của nhiều chứng cứ hóa thạch, cho thấy những giai đoạn sớm nhất của sự tiến hóa loài người cũng đã diễn ra tại châu Phi. Khác với lịch sử các loài vật, lịch sử loài người đã khởi đầu tại đó chừng 7 triệu năm trước (ước tính dao động trong khoảng từ 5 đến 9 triệu năm trước).

Vào khoảng thời gian đó, một quần thể vượn châu Phi đã tách ra thành nhiều nhóm, trong đó một nhóm đã tiến hóa thành khỉ đột ngày nay, nhóm thứ hai tiến hóa thành hai nhóm tinh tinh hiện đại, và nhóm thứ ba thì tiến hóa thành người. Dòng khỉ đột hình như đã tách ra ít lâu trước khi hai dòng tinh tinh và dòng người tách khỏi nhau.

Hóa thạch cho thấy dòng tiến hóa dẫn đến chúng ta đã đạt đến tư thế chủ yếu đứng thẳng vào khoảng 4 triệu năm trước, sau đó thì bắt đầu tăng dần về kích thước cơ thể và kích thước tương đối của não bộ vào khoảng 2,5 triệu năm trước. Những người nguyên thủy này thường được gọi là Australopithecus africanus, Homo habilis và Homo erectus, hình như loài sau đã tiến hóa từ loài trước trong chuỗi thứ tự trên.

loài người ảnh 1

Từ một nhánh vượn ở châu Phi khoảng 7 triệu năm trước, tổ tiên loài người dần thay đổi hình thể, phát triển công cụ và mở rộng địa bàn sống, đặt nền móng cho lịch sử nhân loại. Ảnh: Daily beast.

Mặc dù Homo erectus, giai đoạn vào khoảng 1,7 triệu năm trước, gần với người hiện đại chúng ta về kích thước cơ thể, song kích thước não bộ của họ thì vẫn chưa bằng phân nửa của chúng ta. Công cụ bằng đá bắt đầu trở nên phổ biến vào khoảng 2,5 triệu năm trước, nhưng chúng chỉ là những mảnh tước hoặc được ghè đẽo rất thô sơ. Đối với tầm quan trọng và sự khác biệt về sinh vật học, Homo erectus tuy có hơn vượn nhưng vẫn còn kém xa so với người hiện đại.

Toàn bộ lịch sử loài người đó, trong khoảng 5 đến 6 triệu năm đầu tiên sau khi con người xuất hiện cách đây 7 triệu năm, vẫn chỉ bó hẹp ở châu Phi. Tổ tiên đầu tiên của loài người lan rộng ra ngoài châu Phi là Homo erectus, điều này được minh chứng qua các hóa thạch phát hiện được ở đảo Java thuộc Đông Nam Á và thường được gọi một cách quy ước là người Java.

Hóa thạch “người” Java cổ nhất - dĩ nhiên họ có thể là đàn ông hoặc đàn bà - thường được cho là có niên đại khoảng một triệu năm trước. Tuy nhiên, gần đây lại có lập luận rằng trên thực tế nó có niên đại đến 1,8 triệu năm trước. (Nghiêm túc mà nói thì cái tên Homo erectus là của chính các hóa thạch Java đó, còn hóa thạch châu Phi được phân loại là Homo erectus có lẽ cần được đặt một cái tên khác).

Hiện nay, bằng chứng hiển nhiên sớm nhất của loài người ở châu Âu xuất hiện vào khoảng nửa triệu năm trước, nhưng cũng có ý kiến cho rằng còn sớm hơn nữa. Hẳn là người ta có thể giả định rằng việc chiếm cứ châu Á cũng đã cho phép loài người chiếm cứ châu Âu cùng một lúc, bởi Âu-Á là một khối lục địa duy nhất không bị chia cắt bằng những hàng rào tự nhiên đáng kể.

Điều đó minh họa cho một vấn đề sẽ trở đi trở lại nhiều lần trong cuốn sách này. Bất cứ khi nào có một nhà khoa học tuyên bố đã phát hiện ra “X cổ nhất” - dù X là hóa thạch người cổ nhất ở châu Âu, bằng chứng xưa nhất về việc thuần hóa cây ngô ở Mexico, hay bất cứ cái gì cổ nhất ở bất cứ nơi đâu - thì y như rằng tuyên bố đó sẽ thách thức những nhà khoa học khác ra sức bác bỏ nó, bằng cách tìm ra một cái gì đó còn xưa hơn nữa.

Trên thực tế, ắt phải có một X nào đó thực sự là “X cổ nhất”, trong khi toàn bộ các X khác cổ hơn đều sai. Tuy nhiên, như chúng ta sẽ thấy, hầu như với bất cứ X nào, mỗi năm lại có những khám phá mới và tuyên bố về một X được cho là còn xưa hơn nữa, đồng thời bác bỏ một số hay tất cả các tuyên bố về những X gọi là cổ nhất qua các năm trước đó. Các nhà khảo cổ thường phải mất hàng thập kỷ tìm kiếm mới có thể đi đến đồng thuận về những vấn đề này.

Vào khoảng nửa triệu năm về trước, hóa thạch người đã khác với các bộ xương Homo erectus cổ hơn ở chỗ chúng có hộp sọ lớn hơn, tròn và ít góc cạnh hơn. Sọ người châu Phi và người châu Âu cách đây nửa triệu năm khá giống sọ người hiện đại chúng ta, nên được xếp vào loài Homo sapiens thay vì Homo erectus. Sự phân biệt này là võ đoán, bởi Homo erectus đã tiến hóa thành Homo sapiens.

Tuy nhiên, những Homo sapiens xa xưa đó vẫn còn khác với chúng ta ở các chi tiết xương, có sọ nhỏ hơn nhiều so với chúng ta, và khác biệt khá nhiều so với chúng ta ở công cụ chế tác và hành vi. Các dân tộc chế tác công cụ bằng đá ở thời hiện đại, chẳng hạn như các cụ tổ mấy đời của Yali, hẳn sẽ khinh miệt coi những công cụ bằng đá cách đây nửa triệu năm là quá sức thô sơ. Thứ duy nhất đáng kể khác được bổ sung vào gia sản văn hóa của con người thời đó, mà chúng ta có thể khẳng định chắc chắn, là việc dùng lửa.

Những người Homo sapiens xa xưa đó chẳng hề để lại di sản nghệ thuật lẫn công cụ bằng xương hay bất cứ cái gì khác ngoài di cốt, cộng thêm những công cụ bằng đá thô sơ kia. Vẫn chưa có người ở châu Úc, vì lý do hiển nhiên rằng từ Đông Nam Á muốn sang châu Úc thì phải dùng thuyền.

Cũng chưa hề có người ở bất cứ nơi nào tại châu Mỹ, bởi muốn vậy thì trước hết con người phải chiếm cứ vùng nào của lục địa Âu-Á gần châu Mỹ nhất (tức Siberia), và có lẽ cũng phải có kỹ năng đóng thuyền. (Eo Bering, ngày nay chia cắt giữa Siberia và Alaska vốn nông, vào thời đó lúc thì là eo biển, lúc lại là một cầu lục địa lớn nối giữa hai bên đất liền, tùy theo mặt biển liên tục lên rồi lại xuống trong suốt Thời kỳ Băng hà). Tuy nhiên, kỹ năng đóng tàu cũng như sinh tồn ở vùng Siberia giá lạnh hãy còn vượt xa ngoài khả năng của những Homo sapiens đầu tiên.

Jared Diamond / NXB Thế giới-Omega Plus Books

SÁCH HAY

Đại hội Hội Xuất bản Việt Nam lần thứ V

Đại hội Hội Xuất bản Việt Nam lần thứ V

0

Việc chuyển đổi mô hình hoạt động có thể giúp đơn vị xuất bản chủ động sản xuất từ sách giấy, ebook cho đến sách nói để tạo sự sôi nổi và đa dạng cho thị trường.

BOOK SPACE

BOOK SPACE

0

Một không gian lấy cảm hứng từ chốn đàm đạo với tài tử văn nhân khi xưa của Hồ Xuân Hương mới được mở ra, nhằm tiếp nối những khát vọng cách đây hơn 200 năm của nữ sĩ.

Nghề viết văn

Nghề viết văn

0

Nhiều nhà văn có con đường học vấn khá sâu rộng, ngược lại một số người chủ yếu tự học và viết bằng trải nghiệm. Các nhà văn sẽ tự học bằng việc đọc, nó giúp họ tích lũy tri thức.

Sống một đời xứng đáng

Sống một đời xứng đáng

0

Chừng nào mẹ còn năng lượng, thì chừng đó mẹ còn có quyền quyết định tiếp tục dùng nó để mang lại niềm vui cho chính mình và những người xung quanh. Thấy hai cha con tôi cười phá lên, với mẹ, thế là xứng đáng.

Vũ trụ tuần hoàn

Vũ trụ tuần hoàn

0

Sau khoảng một nghìn tỷ năm hoặc hơn, một vụ nổ lớn mới xảy ra và một chu kỳ mới bắt đầu.

Giải mã hoóc-môn dopamine

Giải mã hoóc-môn dopamine

0

Nhân vô thập toàn, con người ai cũng có khuyết điểm. Có điều cách bạn đối diện với nó ảnh hưởng rất nhiều từ thái độ sống mà chúng ta được cha mẹ hình thành tự nhỏ.

6 vật liệu định hình văn minh nhân loại

6 vật liệu định hình văn minh nhân loại

0

Nó nhẹ đến mức nổi trên dầu, mềm đến mức có thể cắt bằng dao nhà bếp, nhưng lại phản ứng mạnh đến mức sôi sục và phát nổ khi tiếp xúc với nước và không khí.

Điểm kỳ dị đã cận kề

Điểm kỳ dị đã cận kề

0

Công nghệ truyền thông đầu tiên do điện hỗ trợ là radio. Phát thanh thương mại ở Mỹ khởi phát năm 1920 tới thập niên 1930 đã trở thành phương tiện truyền thông đại chúng chủ đạo.