Chỉ trong sáu tuần, cuộc chiến Iran đã phá vỡ một nền tảng thương mại toàn cầu tồn tại hơn một thế kỷ: quyền tự do lưu thông trên biển.
Eo biển Hormuz từ lâu được xem là "động mạch" của kinh tế hàng hải toàn cầu. Tuy nhiên, tuyến đường thủy rộng khoảng 48 km này nay trở thành biểu tượng của một trật tự thế giới mới đầy bất ổn.
Khi khoảng 20.000 thủy thủ bị mắc kẹt trên biển theo dõi thông báo ngừng bắn của Tổng thống Donald Trump, vốn phụ thuộc vào việc mở hoàn toàn Eo biển Hormuz, các quan chức Iran khẳng định họ sẽ quyết định tàu nào được đi qua và với mức phí ra sao.
"Trạm thu phí Tehran" bắt đầu vận hành, trong khi Hải quân Mỹ đứng ngoài quan sát. Đây là dấu hiệu cho thấy, ít nhất tại hành lang dầu mỏ này, Washington không còn kiểm soát đại dương như trước, Wall Street Journal nhận định.
Thuyền trưởng, chủ tàu và quản lý của hơn 700 con tàu mắc kẹt gần Iran, chở lượng hàng hóa trị giá hàng chục tỷ USD, liên tục trao đổi để cập nhật về các quy định thay đổi của Tehran.
Sau nhiều ngày căng mình dưới máy bay không người lái và tên lửa, hải quân Iran phát thông điệp qua radio: "Bất kỳ tàu nào cố gắng đi qua mà không được phép sẽ bị phát hủy".
 |
| Ít nhất 20.000 thủy thủ đã bị ảnh hưởng bởi quyết định thắt chặt Eo biển Hormuz của Iran. Ảnh: Reuters. |
Theo các thủy thủ, Eo biển Hormuz có nguy cơ trở thành "nghĩa địa" của một hệ thống thương mại mà người tiêu dùng hiện đại vốn coi là hiển nhiên. Cái giá sẽ được chuyển sang người tiêu dùng toàn cầu thông qua lạm phát, gián đoạn chuỗi cung ứng và một trật tự mới, nơi Tehran quyết định quốc gia nào được tiếp cận dầu Trung Đông.
Các nhà kinh tế dự báo rằng nếu Iran tiếp tục thu phí tàu chở dầu, chi phí này sẽ trực tiếp đẩy giá nhiên liệu tăng cao. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) có thể siết chặt dòng chảy năng lượng, gây hỗn loạn thị trường. Dù theo kịch bản nào, chủ tàu, công ty bảo hiểm và thủy thủ đoàn đều e ngại quay lại tuyến hàng hải từng nhộn nhịp nhưng nay tiềm ẩn rủi ro xung đột.
Tiền lệ thu phí trên vùng biển quốc tế có thể lan rộng, làm rung chuyển trật tự do Mỹ xây dựng. Các đồng minh của Washington lo ngại một số quốc gia khác có thể noi theo mô hình này, tương tự thời kỳ các đế chế thế kỷ XVII đánh thuế tàu thuyền qua lại.
Bản thân ông Trump cũng từng đề cập khả năng Mỹ áp dụng cơ chế thu phí tại Vịnh Ba Tư, trong khi việc Mỹ dồn nguồn lực sang Trung Đông có thể tạo điều kiện để Trung Quốc mở rộng ảnh hưởng tại Biển Đông.
Hệ quả còn lan sang đồng USD - đồng tiền chủ đạo trong thương mại hàng hải - khi Iran bắt đầu thu phí bằng nhân dân tệ hoặc tiền mã hóa.
"Mọi thứ sẽ thay đổi" thuyền trưởng Ali Kanafani người Syria nói, khi chỉ ra hơn 30 con tàu đang chờ lệnh rời đi. "Mọi người đều bối rối".
Khủng hoảng hàng hải lan rộng
Cuộc chiến Iran đánh dấu lần thứ ba kể từ năm 2022 ngành vận tải biển toàn cầu bị gián đoạn. Trước đó, xung đột Nga-Ukraine và các cuộc tấn công tại Biển Đỏ đã gây tổn thất nghiêm trọng. Thuyền trưởng Kanafani kể rằng một con tàu của ông từng trúng tên lửa ở Biển Đen và người thân của ông đã thiệt mạng trong một vụ tấn công.
Ngay cả khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực, Iran chỉ cho phép một số ít tàu rời đi mỗi ngày, dựa trên quan hệ địa chính trị và khả năng chi trả phí - có thể lên tới 2 triệu USD mỗi chuyến.
 |
| Thuyền trưởng Ali Kanafani người Syria. Ảnh: Wall Street Journal. |
Một số tàu đổi quốc tịch sang các nước thân thiện với Iran hoặc sử dụng danh tính "tàu ma", vốn là hành động vi phạm luật biển quốc tế. Nhiều thủy thủ phải xin cập cảng do cạn kiệt thực phẩm sau hơn 40 ngày bị mắc kẹt.
Trong khi đó, một số người cố duy trì tinh thần bằng cách quay video, câu cá hoặc tập luyện. Tuy nhiên, Wall Street Journal cũng ghi nhận trường hợp suy sụp tâm lý nghiêm trọng.
"Thương mại trơn tru chỉ có thể tồn tại khi thủy thủ được làm việc an toàn", ông Sotiris Raptis từ Hiệp hội Chủ tàu châu Âu nhận định.
Dù các cuộc đàm phán tại Pakistan có thể giúp giải tỏa tình trạng mắc kẹt, giới chuyên gia nhận định trật tự hàng hải trước đây khó có thể phục hồi. Giá nhiên liệu, bảo hiểm chiến tranh tăng mạnh, trong khi lịch trình hỗn loạn và nhiều tuyến vận tải bị chuyển hướng.
Theo ông Salvatore Mercogliano, chuyên gia lịch sử hàng hải, "khái niệm 'xa lộ xanh' trên biển đang biến mất". Ông ví hệ thống thương mại hiện tại như "đâm vào tường ở tốc độ 160 km/h".
Trật tự hàng hải toàn cầu rạn nứt
Hệ thống tự do hàng hải hiện nay bắt nguồn từ cuối thế kỷ XIX và được củng cố sau Thế chiến II, khi Mỹ đóng vai trò "cảnh sát biển toàn cầu". Sự bùng nổ thương mại đường biển đã thúc đẩy toàn cầu hóa và tăng trưởng kinh tế.
Tuy nhiên, năng lực thực thi trật tự hàng hải của Mỹ đã suy giảm, khi quy mô hải quân giảm mạnh và phụ thuộc vào việc các quốc gia tuân thủ luật lệ chung.
Hệ thống này hiện bị thử thách trên nhiều tuyến đường: Nga sử dụng "hạm đội bóng tối" ở Baltic; Biển Đen đối mặt nguy cơ tấn công; Biển Đỏ vẫn bất ổn sau các vụ tấn công của Houthi.
Việc Iran kiểm soát Eo biển Hormuz tạo tiền lệ cho Trung Quốc tại Biển Đông, vốn là tuyến đường chiếm hơn 1/4 thương mại toàn cầu.
"Nếu thế giới chấp nhận trả phí tại Eo biển Hormuz, thì sẽ xử lý thế nào với yêu sách của Trung Quốc?", cựu phó Đô đốc Mỹ John Miller đặt vấn đề.
 |
| Cựu phó Đô đốc Mỹ John Miller. Ảnh: CBS News. |
Trong khi đó, Mỹ đã giảm mức độ phản ứng trước các hoạt động của Trung Quốc tại Biển Đông, một phần do tập trung vào Trung Đông.
Theo chuyên gia Hunter Stires thuộc Trung tâm Chiến lược Hàng hải, Iran và Trung Quốc đang áp dụng mô hình "bảo kê" đối với tàu thương mại, tương tự các tổ chức tội phạm. “
"Sự cưỡng ép khởi phát chính từ nơi tự do hàng hải bị chấm dứt", ông Stires nói.
Việc thanh toán phí cho Iran cũng đặt ra thách thức pháp lý do các lệnh trừng phạt. Một số quốc gia đang cân nhắc sử dụng tiền mã hóa hoặc nhân dân tệ để tránh rủi ro.
Hiện tại, tàu Nga và Trung Quốc được ưu tiên qua Eo biển Hormuz, trong khi tàu Mỹ và Israel bị xếp hạng thấp.
"Một khi có tiền lệ phá vỡ, các trường hợp khác sẽ nối tiếp, dẫn đến hỗn loạn pháp lý", giáo sư Jason Chuah thuộc Đại học London nhận định. "Luật pháp quốc tế đang đứng trước nguy cơ đổ vỡ tại Vịnh Ba Tư".
Vấn đề Trung Đông
Mục Thế giới giới thiệu cuốn sách "Châu Phi - Trung Đông: Những vấn đề chính trị và kinh tế nổi bật". Cuốn sách giới thiệu cuộc cải cách thể chế chính trị và kinh tế ở châu Phi và Trung Đông từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay. Cuốn sách bao trùm nhiều vấn đề về sắc tộc, khả năng giải quyết mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo, chính sách của các nước lớn, dầu mỏ, khí đốt ở hai khu vực này,...
