Ảnh: PBS.

Toàn bộ hệ thống dầu quốc tế dường như bị sập, dù vẫn nằm trong kiểm soát. Và điều làm tăng sức mạnh của cảm tính là niềm tin chắc chắn rằng điều tiên đoán được thực hiện. Cuộc khủng hoảng dầu như dự đoán sẽ xảy ra vào giữa những năm 1980 đã đến năm 1979, giai đoạn hai của cuộc khủng hoảng năm 1973-1974.

Đây không phải là khủng hoảng tạm thời, mà là một cuộc khủng hoảng sâu sắc. Một câu hỏi không lời giải đáp được đặt ra là cuộc cách mạng Iran sẽ tiến triển bao lâu. Cuộc cách mạng Pháp đã lan tỏa khắp châu Âu đến tận Matxcơva. Liệu cuộc cách mạng Iran có lan đến Cô-oét, đến Riyadh, và đến Cairo và xa hơn? Các tín đồ thấm nhuần chủ nghĩa dân tộc khiến thế giới phương tây ngạc nhiên. Mặc dù không ai hiểu và đoán biết về họ, một trong những động lực của họ rất rõ ràng: sự chối bỏ của phương Tây và thế giới hiện đại, nhận thức ra điều đó dẫn đến sự lãnh đạm, sợ hãi khắp nơi.

Chính những người mua, do lo sợ tình hình như năm 1973, lại làm cho nguồn cung càng thiếu hụt bằng cách dự trữ nhiều hơn, như họ đã làm năm 1973. Ngành công nghiệp dầu vẫn duy trì hàng tỷ thùng dầu dự trữ, để cung cấp cho khi thiếu hụt.

Thông thường để vận hành trơn tru một bộ máy được đầu tư nhiều vốn như các cánh đồng dầu hay các trạm xăng, dự trữ là cần thiết. Một thùng dầu mất 90 ngày để chuyển từ giếng dầu ở Vùng Vịnh, qua nơi lọc dầu và hệ thống thị trường để đến trạm xăng. Chạy thiếu ở bất cứ điểm nào ở hệ thống đó sẽ mất nhiều chi phí và cản trở các phần khác của hệ thống.

Vì vậy dự trữ là phần quan trọng trong nỗ lực khớp cung và cầu và giữ mọi thứ hoạt động hiệu quả. Theo yêu cầu căn bản đó, ngành tiến hành tự bảo hiểm, dự trữ thêm để tránh bất cứ sự thay đổi ngoài dự báo nào của cung và cầu – ví dụ việc tăng đột biến nhu cầu dầu vào mùa đông vì lạnh đột xuất hoặc tàu đến chậm trong hai tuần vì bão, cản trở dỡ dầu ở Vùng Vịnh. Cung dầu bấy giờ sẽ lấy ra từ nguồn dự trữ.

Tất nhiên dự trữ dầu là tốn kém. Vì vậy các công ty không muốn dự trữ hơn mức bình thường. Nếu họ nghĩ giá giảm vì tiêu dùng giảm, họ giảm dự trữ với tốc độ nhanh nhất có thể, với ý tưởng sẽ mua sau đó khi giá giảm. Và đó chính là đặc điểm thị trường trong suốt những năm 1978. Trái lại, nếu các công ty nghĩ rằng giá đang lên, họ sẽ mua nhiều hơn để ứng phó kịp thời khi giá đắt hơn.

Thực tế thì các công ty mua nhiều hơn lượng tiêu dùng, không chỉ vì giá mà còn vì họ không chắc sau đó có mua được dầu hay không. Và việc mua quá nhu cầu thực tế, kết hợp với dự trữ, làm giá dầu tăng, là điều mà các công ty và khách hàng đang cố tránh trong giai đoạn đầu. Hầu hết các công ty đều mua bán hỗn loạn. Mọi người đều sợ giá cả tăng vọt và thiếu hụt.

Các lái xe cũng thế. Trước những năm 1979, ở các nước phương Tây người ta chỉ cần khoảng 1/4 bình xăng để đi lại. Bỗng nhiên vì lo ngại về thiếu hụt xăng mà người ta đổ thêm 3/4 bình. Và hầu hết các buổi đêm, các lái xe ở Mỹ mua hàng tỷ gallon xăng ở các trạm xăng.

Các công ty dầu thi nhau dự trữ dầu, và người tiêu dùng cũng hành động tương tự, khiến nhu cầu tăng lên đến 3 triệu thùng dầu mỗi ngày, vượt quá nhu cầu thực tế. Khi nhu cầu cần thêm hai triệu thùng dầu, sẽ dẫn đến việc thiếu hụt 5 triệu thùng dầu một ngày, chiếm khoảng 10% lượng tiêu dùng. Và như vậy cơn sốt mua dầu dự trữ đã tăng gấp đôi sự thiếu hụt thực tế và khiến tình hình càng thêm khủng hoảng. Đây là cơ chế đẩy giá tăng từ 13 lên 34 đôla một thùng.