Nguồn gốc của những khó khăn trên bắt đầu từ năm 1973, khi Mỹ thông qua một đạo luật cấm mua các kim loại chuyên dụng được đưa vào công nghệ vũ khí từ các nhà cung cấp nước ngoài.

Với tầm quan trọng ngày càng gia tăng của các linh kiện dựa trên coban, zirconi và titan trong kho vũ khí của quân đội Mỹ, các nhà lập pháp khi đó cho rằng việc duy trì một mạng lưới công nghiệp trong nước có khả năng cung cấp những sản phẩm này sẽ đảm bảo chủ quyền nguồn cung cho Mỹ trong thời chiến.

Vào đầu những năm 1990, quân đội hàng đầu thế giới đã cảm nhận một thách thức khổng lồ: thiết kế và điều khiển một mẫu máy bay cạnh tranh với máy bay tiêm kích Rafale của Pháp, đó là máy bay chiến đấu F-35 thế hệ thứ năm do tập đoàn quốc phòng Lockheed Martin của Mỹ phát triển.

Máy bay phản lực tàng hình này được đồng tài trợ bởi nhiều đồng minh của Mỹ, đã tiêu tốn 412 tỷ USD, khiến nó trở thành một trong những chương trình tốn kém nhất từng được quân đội Mỹ triển khai. Và những kỳ vọng mà Mỹ đặt vào nó cũng cao như hóa đơn dành cho người nộp thuế: F-35 không chỉ nhằm giúp Mỹ thống trị bầu trời, mà còn kích thích ngành công nghiệp quốc phòng, cải thiện cán cân thương mại và tạo ra hàng chục nghìn việc làm.

Hiện tại, Lockheed Martin sản xuất khoảng 150 chiếc F-35 mỗi năm để đáp ứng các đơn đặt hàng từ nhiều quốc gia (Mỹ và cả Canada, Australia, Anh, Đức, Ba Lan, Israel và Hàn Quốc).

Tuy nhiên, vào tháng 8/2012, hai nhà thầu lớn của Lockheed Martin là Northrop Grumman và Honeywell đã bày tỏ mối lo ngại với chính phủ Mỹ liên quan đến nam châm đất hiếm được tích hợp trong một số radar, hệ thống càng hạ cánh và hệ thống máy tính mà họ cung cấp cho việc lắp ráp F-35.

Northrop Grumman phát hiện các radar gắn trên 115 chiếc F-35 đã xuất xưởng chứa nam châm không phải do một trong những nhà sản xuất cuối cùng còn sót lại trên đất Mỹ cung cấp, mà từ một đối thủ Trung Quốc, ChengDu Magnetic Material Science & Technology Co.

Một đơn vị trung gian thiếu trung thực dường như đã lách qua các quy định pháp luật của Mỹ... Hay nói các khác, một số phần trong chương trình F-35 đã bị ảnh hưởng bởi hành vi vi phạm pháp luật - và việc tiếp tục sử dụng những linh kiện này là điều không thể chấp nhận được.

F-35 là một loại máy bay chiến đấu của Mỹ. Ảnh: UNSW Sydney.

Lầu Năm Góc đã được thông báo về vấn đề này, và Frank Kendall, khi đó là Thứ trưởng Bộ Quốc phòng phụ trách mảng mua sắm, hậu cần và công nghệ, đã tiếp nhận hồ sơ. Tình hình lúc đó rất phức tạp: việc chờ đợi một nhà sản xuất nam châm của Mỹ có khả năng cung cấp linh kiện thay thế các đối thủ Trung Quốc có nguy cơ làm trì hoãn quá trình triển khai F-35. Ngoài ra, việc tháo dỡ toàn bộ các máy bay chiến đấu tàng hình đang hoạt động để thay thế các nam châm vi phạm bằng linh kiện sản xuất tại Mỹ sẽ tốn kém một chi phí khổng lồ.

Tại Lầu Năm Góc, các quan chức đã bắt đầu cân nhắc khả năng kích hoạt một điều khoản miễn trừ trong luật năm 1973 khi an ninh quốc gia Mỹ bị đe doạ. Tuy nhiên, một số quan chức cấp cao tỏ ra thận trọng: Liệu chúng ta có thể chắc chắn rằng Trung Quốc không cung cấp cho các nhà sản xuất F-35 những nam châm đất hiếm chứa không chỉ nguyên liệu, mà còn cả phần mềm gián điệp?

Nói cách khác, liệu có rủi ro nào khiến chương trình trị giá 400 tỷ USD này bị “nhiễm độc” chỉ vì một vài chiếc nam châm trị giá không quá 2 USD? Việc trao quyền kiểm soát chuỗi sản xuất cuối cùng của các khoáng sản hiếm cho Trung Quốc có phải đã vô tình tiếp cơ hội cho đối thủ tiếp cận bí mật quân sự của Mỹ và bắt kịp công nghệ?

Những câu hỏi này dẫn đến một vấn đề lớn hơn mà Mỹ đã nhiều lần tự đặt ra, một vấn đề liên quan đến an ninh quốc gia: lLàm thế nào để đảm bảo rằng Trung Quốc không lén lút cài đặt các “con ngựa thành Troy” vào bộ vi xử lý và các bán thành phẩm khác chứa kim loại hiếm mà hiện nay họ đang xử lý và các bán thành phẩm khác chứa kim loại hiếm mà hiện nay họ đang xuất khẩu đi khắp thế giới, bao gồm cả các quân đội phương Tây?

Năm 2005, một báo cáo của Lầu Năm Góc thậm chí đã đề cập đến khả năng mã độc được cài vào các hệ thống điện tử, vốn được quân đội Mỹ sử dụng rộng rãi, có thể làm gián đoạn hoạt động của các thiết bị chiến đấu giữa lúc xảy ra xung đột.

Những lo ngại này ngày càng gia tăng khi Lầu Năm Góc phát hiện ra một số vũ khí trọng yếu khác của họ cũng chứa nguyên liệu thô xuất xứ từ Trung Quốc - như máy bay ném bom chiến lược tầm xa Rockwell B-1 Lancer (được Boeing phát triển), một số máy bay tiêm kích F-16 của Lockheed Martin và các tên lửa phòng thủ hiện đại SM-3 Block IIA của tập đoàn Raytheon.

Ông Kendall yêu cầu Lockheed Martin tìm giải pháp. Trong lúc chờ đợi, việc thay thế từng chiếc nam châm một là điều không thể. Vị thế công nghệ vượt trội của quân đội số một thế giới cùng các đồng minh phương Tây đang bị đe dọa, nhất là khi Trung Quốc và Nga cũng đang phát triển các loại máy bay chiến đấu tàng hình của riêng mình.

Bị áp lực về thời gian, hạn chế ngân sách và đánh giá rằng rủi ro việc Trung Quốc cài cắm công nghệ độc hại chỉ mang tính giả thuyết, ông Kendall đưa ra quyết định: Lệnh cấm theo luật năm 1973 sẽ không áp dụng đối với một số loại nam châm đất hiếm được chế tạo bởi công ty ChengDu Magnetic Material Science & Technology Co. Của Trung Quốc, từ đó biến công ty này thành nhà cung cấp chính thức cho dự án F-35.

Mỹ không thể từ bỏ việc sử dụng nam châm Trung Quốc. Anthony Marchese đã chia sẻ với chúng tôi, trong một cuộc phỏng vấn vào năm 2017, rằng Lầu Năm Góc vẫn tiếp tục gia hạn việc miễn trừ: “Các nhà sản xuất F-35 vẫn mua đất hiếm từ Trung Quốc. Chấm hết”, đó là khẳng định của họ... cho đến khi vấn đề này một lần nữa xuất hiện trên trang nhất các báo.