Iran và Mỹ có thực sự muốn hòa bình?

Việc Iran bắn hạ tiêm kích F-15E và chiến dịch giải cứu phi công thành công của Mỹ đã trở thành công cụ để cả hai quốc gia phô trương vị thế.

Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố hạn chót để Iran đạt thỏa thuận ngừng bắn là 20h00 ngày 7-4 (giờ Mỹ). Ông cảnh báo nếu quá hạn, quân đội Mỹ sẽ phá hủy toàn bộ hệ thống cầu đường và nhà máy điện của Iran trong vòng 4 giờ, đưa quốc gia này trở về "thời kỳ đồ đá". Theo New York Times, diễn biến này có khả năng đẩy căng thẳng lên nấc thang mới.

Ông Trump đang cứng rắn hơn

Ông Trump đang trở nên tự tin hơn sau cuộc giải cứu phi công. Dựa trên thông điệp ông gửi tới giới lãnh đạo Iran thông qua mạng xã hội sáng 5/4, có thể thấy ông Trump dường như đang đứng trước một bước leo thang mới, lần này là để mở lại eo biển Hormuz. Ông ca ngợi lực lượng Mỹ đã thực hiện thành công chiến dịch đầy rủi ro.

Ông Trump có thể đang tự tin hơn trong chiến sự Iran, sau khi Mỹ tiến hành chiến dịch giải cứu phi công thành công ngoạn mục. Ảnh: New York Times.

Việc mất ít nhất 4 máy bay Mỹ trong những ngày gần đây, hai chiếc bị bắn hạ, hai chiếc bị chính lực lượng Mỹ phá hủy trong chiến dịch giải cứu vì máy bay bị lún trong cát, chính là lời nhắc nhở. Khi trận chiến diễn ra bên trong lãnh thổ đối phương, khả năng duy trì sự kiểm soát tuyệt đối là rất khó.

Đáp lại những nghi ngờ bắt đầu xuất hiện, theo Axios, ông Trump đưa ra lập luận mới rằng cả hai phi công của chiếc F-15E bị bắn rơi đều được giải cứu, không có binh sĩ Mỹ nào thiệt mạng trong chiến dịch cứu hộ. Những điều này cho thấy quân đội Mỹ thực sự có “ưu thế thống trị áp đảo trên không phận Iran”.

Hiện tại, ông tiếp tục đe dọa Iran về những đòn tấn công “sấm sét”. Điều gì khiến ông Trump ra thông điệp cứng rắn và mạo hiểm như vậy? Các cựu trợ lý an ninh của Mỹ chia sẻ với New York Times rằng sự tự tin vào phán đoán cá nhân, hay "linh tính" như cách ông Trump vẫn gọi, đang tăng lên theo thời gian.

Thành công của các chiến dịch trước đó, khi Mỹ ném bom các cơ sở hạt nhân của Iran hồi tháng 6/2025, hay việc bắt giữ Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro hồi tháng 1, đã cho ông Trump cảm giác rằng quân đội Mỹ có thể giúp ông uốn nắn nhiều bên theo ý muốn.

Hơn 35 ngày sau khi cuộc chiến bắt đầu, cơn thịnh nộ của ông Trump vẫn đang tiếp diễn, có thể ông vẫn đang tự hỏi câu hỏi chưa có lời đáp: Tại sao Iran vẫn chưa chịu khuất phục?

Iran cũng đang ở thế thượng phong

Ngày 5/4, truyền thông nhà nước Iran công bố những bức ảnh về một chiếc máy bay Mỹ bị cháy sém, đồng thời tuyên bố việc hỏa lực Iran bắn trúng 3 máy bay Mỹ là nhờ "ân điển thần thánh".

Cũng chia sẻ lại hình ảnh này, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Ghalibaf tiếp tục thể hiện sự chế giễu: "Nếu Mỹ có thêm 3 chiến thắng kiểu như thế này nữa, họ sẽ tan tành".

Iran hiện ở gần thời hạn tối hậu thư của ông Trump: 20h giờ miền Đông nước Mỹ ngày 7/4 (7h ngày 8/4 giờ Hà Nội). Mỹ đe dọa sẽ tấn công hạ tầng trọng yếu nếu Tehran không đạt thỏa thuận với Washington, hoặc mở cửa eo biển chiến lược này.

Ảnh do truyền thông nhà nước Iran công bố ngày 5/4 cho thấy xác máy bay Mỹ bị bắn rơi tại tỉnh Isfahan, Iran. Ảnh: New York Times.

Việc tấn công các cây cầu hay nhà máy điện có thể đẩy hơn 90 triệu dân Iran vào cảnh tăm tối, đồng thời có thể khiến Mỹ bị coi là vi phạm luật pháp quốc tế.

Theo Công ước Geneva, việc tấn công các nhà máy điện và cây cầu chủ yếu phục vụ dân thường là hành vi bị cấm. Chúng không được coi là mục tiêu quân sự. Tuy nhiên, các quan chức chính quyền Mỹ hiện đưa ra lập luận: Việc tấn công những mục tiêu này không phải tội ác chiến tranh, vì chúng cũng đóng vai trò quan trọng đối với các chương trình hạt nhân và tên lửa của Iran.

Lúc này, sự quyết liệt của ông Trump trong việc mở lại eo biển Hormuz càng cho phía Iran thấy rõ việc kiểm soát được eo biển này là một công cụ quyền lực thế nào.

Ông Sasan Karimi, nhà khoa học chính trị tại Đại học Tehran (Iran), cựu Phó Tổng thống phụ trách chiến lược của chính phủ Iran, nhận định với CNN: "Cách tiếp cận của Iran sẽ là không khuất phục trước các lời đe dọa. Bởi nếu làm vậy, ông Trump chỉ tiếp tục lấn tới. Vì vậy, Iran sẽ sử dụng tối đa năng lực đáp trả”.

Ông Ali Vaez, chuyên gia về Iran tại Tổ chức Khủng hoảng Quốc tế (ICG), cho rằng lúc này, cả hai bên đều thấy mình đang nắm lợi thế, hy vọng về giải pháp ngoại giao lúc này là rất mong manh.

"Cuộc chiến sẽ trở nên nguy hiểm hơn. Đây chính là kiểu bẫy leo thang dẫn đến việc mở rộng chiến sự ngoài dự kiến. Đây cũng là hệ quả của việc bên này nghĩ rằng gây áp lực và tấn công những mục tiêu tấn công lớn của bên kia sẽ khiến đối phương phải đầu hàng", ông Vaez nhận định.

"Chiến dịch giải cứu có thể đã tiếp thêm sự tự tin cho Mỹ rằng họ có thể làm được những điều lớn hơn", ông Farzan Sabet, chuyên gia phân tích tại Viện Nghiên cứu Quốc tế Geneva (Thụy Sĩ), nhận định.

Trong thực tế, các nhà quan sát cho rằng Iran đã chứng minh được khả năng tấn công máy bay Mỹ. Lực lượng Iran trước đó còn tấn công một căn cứ ở Saudi Arabia, đánh trúng hai máy bay tiếp dầu KC-135 và một máy bay cảnh báo sớm E-3 của Mỹ.

"Về năng lực tấn công, Iran cho thấy sau hơn một tháng trải qua chiến sự, họ vẫn duy trì được khả năng đánh trúng mục tiêu", ông Sabet nhấn mạnh.

Vì vậy, nếu Mỹ thực sự leo thang như ông Trump đe dọa, Iran cũng có khả năng đáp trả “không vừa”. Điều này sẽ khiến thị trường toàn cầu rơi vào bối cảnh hỗn loạn mới.

Mỹ có thực sự muốn hòa bình?

Theo RT, sự nghi ngờ từ phía Tehran rất rõ ràng. Nhiều nhà hoạch định chính sách của Iran tin rằng ông Trump theo đuổi đàm phán không phải để tìm con đường dẫn tới hòa bình, mà để kéo dài thời gian, tái định hình chiến trường, trấn an thị trường và chuẩn bị cho làn sóng tấn công tiếp theo trong điều kiện thuận lợi hơn.

Thông điệp đe dọa công khai của ông Trump gần đây càng củng cố niềm tin của Iran. Trong vài ngày qua, ông Trump vừa để ngỏ khả năng rằng cuộc chiến có thể sẽ sớm kết thúc, đồng thời vừa đưa ra những lời đe dọa leo thang chiến sự.

Tổng thống Mỹ Donald Trump trong cuộc họp báo ở Nhà Trắng, ngày 6/4. Ảnh: Reuters.

RT bình luận đăng tải của ông Trump không chỉ gây sốc, mà còn cho thấy chính quyền của ông vừa tức giận vừa phải xoay xở tìm cách ứng biến. Đăng tải giận dữ hàm chứa cả nỗi thất vọng khi kịch bản “đánh nhanh, thắng nhanh không diễn ra”, Iran không dễ khuất phục như mong đợi.

Ngoài ra, các đồng minh của Mỹ vẫn đang bình tĩnh đứng ngoài quan sát, còn cử tri Mỹ ngày càng nóng ruột vì chiến sự tác động tới đời sống hàng ngày của họ.

Thực tế, ông Trump cần một lối thoát khẩn cấp cho chiến sự, khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ đang đến gần. Ông cần một kết cục có thể khiến ông đứng trước cử tri và nói về chiến thắng.

Một thỏa thuận đàm phán với nhiều điều khoản thỏa hiệp sẽ khiến ông bị xem là yếu thế, sau nhiều tuần theo đuổi lập trường cứng rắn. Nhưng một cuộc chiến kéo dài với chi phí kinh tế gia tăng còn gây bất lợi chính trị lớn hơn.

Các tờ tin tức Mỹ đã liên hệ việc tăng giá nhiên liệu với sự sụt giảm tỷ lệ ủng hộ trong cử tri, cũng như tâm lý hoài nghi gia tăng trong công chúng đối với sự cần thiết tiến hành cuộc chiến tại Iran.

Ông Trump sẽ rơi vào thế khó khi kéo dài chiến sự, trong khi giá năng lượng tăng, chiến lược thiếu rõ ràng, rủi ro ngày càng lớn.

Ông Trump có muốn chấm dứt chiến sự không? Chắc chắn là có, nhưng ông cũng không thể chấp nhận sự nhượng bộ đối với Iran. Sự mâu thuẫn này khiến các nỗ lực ngoại giao trở nên mong manh, trước thực tế chính trị khốc liệt: Ông Trump buộc phải thắng, ngay cả khi chưa có cửa thắng nào mở ra.