 |
Sau khi các nhà đàm phán Mỹ và Iran đạt được một bộ “nguyên tắc định hướng” trong vòng thương lượng hạt nhân tại Geneva hôm 17/2 thông qua trung gian Oman, Tehran tiếp tục đẩy xa hơn khi định vị một thỏa thuận tiềm năng không chỉ là vấn đề an ninh, mà còn là một thương vụ thương mại quy mô lớn.
Iran đang quảng bá quyền tiếp cận nguồn tài nguyên năng lượng và khoáng sản dồi dào của mình như một “cơ hội nghìn tỷ USD” dành cho các tập đoàn Mỹ. Theo giới quan sát, đây là cách Tehran sử dụng “ngôn ngữ của các thương vụ” - phù hợp tư duy đàm phán thực dụng của Tổng thống Donald Trump.
Dù vậy, giới phân tích cho rằng, dù cách tiếp cận này “đặt đúng tông” cho đối thoại, sự ngờ vực sâu sắc và sức ép chính trị nội bộ ở cả hai phía khiến thành công vẫn là ẩn số, theo SCMP.
Chiến lược dùng lợi ích kinh tế 'phá băng'
“Để bảo đảm tính bền vững của bất kỳ thỏa thuận nào, điều thiết yếu là Mỹ cũng phải được hưởng lợi ở những lĩnh vực có khả năng sinh lợi nhanh và cao”, ông Hamid Ghanbari, Phó Vụ trưởng Ngoại giao kinh tế thuộc Bộ Ngoại giao Iran, nói với hãng tin bán chính thức Fars hôm 15/2.
Ông Ghanbari nhấn mạnh, “lợi ích chung” trong đầu tư dầu khí và khai khoáng hiện đã trở thành một phần của nội dung đàm phán.
Thực tế, “ngôn ngữ cơ hội” không phải mới. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi từng đưa ra luận điểm “nghìn tỷ USD” trước vòng đàm phán dự kiến hồi tháng 6 năm ngoái, song nỗ lực này đã đổ vỡ do cuộc không kích kéo dài 12 ngày của Israel nhằm vào Iran. Việc lập luận này tái xuất trong tuần qua cho thấy Tehran quyết tâm duy trì trọng tâm kinh tế khi đàm phán được nối lại, dù theo hình thức gián tiếp.
Sau cuộc tham vấn kéo dài 4 giờ tại Geneva với Ngoại trưởng Oman Badr al-Busaidi làm trung gian, ông Araghchi mô tả đây là những trao đổi “hoàn toàn nghiêm túc” giữa hai bên về các đề xuất được đưa ra.
 |
| Ngoại trưởng Oman Sayyid Badr bin Hamad Al Busaidi gặp gỡ Đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và con rể của Tổng thống Mỹ Donald Trump, Jared Kushner, trước thềm cuộc đàm phán gián tiếp Mỹ-Iran, tại Geneva, Thụy Sĩ, ngày 17/2. Ảnh: Reuters. |
Dù lộ trình cụ thể chưa được xác lập, ông cho biết hai phía đã đạt được “đồng thuận chung về một bộ nguyên tắc định hướng” và sẽ chuyển sang giai đoạn thương lượng văn bản cho một thỏa thuận khả dĩ.
Tuy nhiên, phía Washington tỏ ra thận trọng hơn. Trả lời Fox News, Phó Tổng thống Mỹ J. D. Vance nhận định các cuộc đàm phán diễn ra tốt đẹp “ở một số khía cạnh”, nhưng cho biết Tổng thống Donald Trump đã đặt ra “những lằn ranh đỏ mà phía Iran chưa sẵn sàng thừa nhận và xử lý”, song không nêu chi tiết.
Giới chuyên gia cho rằng, dù khó có thể quyết định liệu ông Trump sẽ ký kết thỏa thuận hay lựa chọn đối đầu quân sự, đề xuất kinh tế của Iran đã góp phần tạo ra bầu không khí thuận lợi hơn cho các cuộc đàm phán gián tiếp tại Thụy Sĩ.
Ông Robert Mogielnicki, chuyên gia không thường trú tại Viện Arab Gulf States Institute có trụ sở ở Washington, nhận định việc đóng khung thỏa thuận dưới góc độ lợi ích kinh tế “đặt đúng tông cho chính quyền hiện tại”, nhưng “không bảo đảm có thể tạo ra bước ngoặt”.
Tiềm năng nghìn tỷ USD từ tài nguyên
Lập luận kinh tế của Iran dựa trên trữ lượng tài nguyên thiên nhiên đáng kể, dù phần lớn chưa được khai thác hiệu quả.
Iran sở hữu trữ lượng khí đốt tự nhiên lớn thứ hai thế giới - khoảng 34.000 tỷ m3 - nhưng hiện chỉ sản xuất khoảng 1 tỷ feet khối mỗi ngày, gần như phục vụ tiêu dùng nội địa. Nước này chưa có năng lực xuất khẩu LNG quy mô lớn và chỉ xuất khẩu qua đường ống với sản lượng nhỏ sang Thổ Nhĩ Kỳ và Iraq, theo một báo cáo của Viện Quincy tại Washington.
Iran cũng nắm giữ trữ lượng dầu mỏ lớn thứ tư toàn cầu, song công suất xuất khẩu năm 2024 dưới 2 triệu thùng/ngày. Để thu hút vốn, Tehran gần đây đưa ra mô hình hợp đồng mới hấp dẫn hơn, với tỷ suất lợi nhuận khoảng 20%.
Ngoài dầu khí, Iran nằm trong top 10 quốc gia giàu khoáng sản nhất thế giới với khoảng 15.000 khu mỏ, bao gồm trữ lượng kẽm lớn thứ sáu, đồng thứ bảy, quặng sắt thứ chín và thạch cao, baryte lớn thứ năm toàn cầu. Tháng 3/2023, giới chức nước này còn công bố phát hiện mỏ lithium được mô tả là lớn thứ hai thế giới.
 |
| Iran sở hữu trữ lượng dầu mỏ lớn thứ tư và trữ lượng khí đốt tự nhiên lớn thứ hai thế giới. Ảnh: Reuters. |
Trong các đề xuất chính sách được xây dựng trước vòng đàm phán bất thành năm ngoái, Viện Quincy gợi ý Washington có thể “chứng minh lợi ích tức thì của một thỏa thuận tốt hơn” bằng cách cấp phép có chọn lọc tới 25 tỷ USD xuất khẩu hàng năm của Mỹ, đặc biệt trong lĩnh vực hàng không, nông nghiệp và phương tiện vận tải, mà không cần dỡ bỏ các lệnh trừng phạt chính ngăn công dân và doanh nghiệp Mỹ làm ăn với Iran.
Tổ chức này cũng đề xuất cho phép các công ty con ở nước ngoài do Mỹ sở hữu tiếp cận tới 4.000 tỷ USD cơ hội đầu tư chưa được khai thác tại Iran đến năm 2040.
Kinh tế đối đầu ý thức hệ
Iran đang trải qua khủng hoảng kinh tế kéo dài nhiều năm với lạm phát cao, đồng nội tệ mất giá mạnh và tăng trưởng trì trệ, phần lớn do các lệnh trừng phạt quốc tế và những bất cập quản trị nội tại.
Theo ông Mogielnicki, Tehran “rõ ràng muốn đưa yếu tố kinh tế vào thỏa thuận vì thách thức kinh tế đang chồng chất”.
Bà Annelle Sheline, cựu quan chức Bộ Ngoại giao Mỹ và hiện là chuyên gia Trung Đông tại Viện Quincy, cho rằng quyết tâm đạt thỏa thuận của Iran phần lớn xuất phát từ nhu cầu kinh tế cấp bách.
“Nếu không nới lỏng trừng phạt, chính quyền Iran có thể phải đối mặt với làn sóng bất ổn quy mô lớn hơn, thậm chí nguy cơ bị lật đổ”, bà nói, nhắc đến các cuộc biểu tình chết người gần đây.
Việc định hình thỏa thuận theo hướng có lợi cho doanh nghiệp Mỹ, theo bà Sheline, là điều ông Trump “nhiều khả năng ưa thích”, dù chưa rõ liệu các công ty Mỹ có thực sự là bên hưởng lợi chính khi tiếp cận thị trường nội địa rộng lớn và các cơ hội đầu tư tại Iran.
 |
| Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei từng lên tiếng cảnh báo ông Trump về hậu quả Mỹ sẽ phải gánh chịu nếu can thiệp vào Iran. Ảnh: Reuters. |
Ông Dennis Citrinowicz, cựu lãnh đạo bộ phận nghiên cứu Iran thuộc Cơ quan Tình báo Quốc phòng Israel, nhận định việc Tehran sẵn sàng cho doanh nghiệp Mỹ tham gia thị trường năng lượng là “một sự thay đổi đáng kể”.
Ông nhắc lại rằng sau thỏa thuận hạt nhân năm 2015 khi lệnh trừng phạt tạm thời được nới lỏng, Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei và nhiều quan chức cấp cao từng cảnh báo nguy cơ “xâm nhập văn hóa” từ phương Tây.
“Nỗi lo không chỉ là phụ thuộc kinh tế, mà còn là sự lan tỏa dần dần của các chuẩn mực xã hội, ý tưởng chính trị và ảnh hưởng văn hóa phương Tây,” ông viết trên mạng xã hội.
Theo dự báo của ông, bất kỳ thỏa thuận mới nào mở rộng quan hệ thương mại với Washington trong bối cảnh giới lãnh đạo Iran vẫn dè chừng với sự cởi mở văn hóa, nhiều khả năng sẽ đi kèm các cơ chế kiểm soát chặt chẽ nhằm tách biệt hợp tác kinh tế khỏi các lĩnh vực nhạy cảm khác.
Ở phía Mỹ, thách thức cũng không nhỏ. “Một số thay đổi có thể diễn ra khá nhanh dưới thời chính quyền Trump, nhưng mức độ tin cậy hiện rất thấp. Khó có thể hình dung Washington sớm quay lại trạng thái tin tưởng tối đa với Tehran”, ông Mogielnicki nói, đồng thời cho rằng rất khó để các doanh nghiệp Mỹ “ồ ạt” nhảy vào thị trường Iran ngay lập tức.
Bà Sheline nhận định, dù lời chào mời kinh tế dường như được thiết kế để đánh trúng hình ảnh “bậc thầy thương vụ” của ông Trump, chính quyền Mỹ hiện có nhiều nhân vật theo đường lối cứng rắn với Iran.
Cùng với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu và lực lượng vận động hành lang ủng hộ Israel tại Quốc hội Mỹ, những nhân tố này có thể “làm mọi cách để ngăn cản một thỏa thuận”, bất chấp những lợi ích tiềm năng cho kinh tế và giới doanh nghiệp Mỹ.
Vấn đề Trung Đông
Mục Thế giới giới thiệu cuốn sách "Châu Phi - Trung Đông: Những vấn đề chính trị và kinh tế nổi bật". Cuốn sách giới thiệu cuộc cải cách thể chế chính trị và kinh tế ở châu Phi và Trung Đông từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay. Cuốn sách bao trùm nhiều vấn đề về sắc tộc, khả năng giải quyết mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo, chính sách của các nước lớn, dầu mỏ, khí đốt ở hai khu vực này,...
