Ở vùng tây bắc Kenya ngày nay, nơi đường biên nhẹ nhàng lấn sang miền nam Ethiopia, là một hồ nước sa mạc trải dài, lớn nhất thế giới. Với diện tích xấp xỉ 18.000 km2, hồ Turkana hiện ra như một dải xanh ngọc khổng lồ giữa cái nắng bỏng rát của thung lũng tách giãn Kenya. Đây là một kỳ quan địa chất. Được nuôi dưỡng chủ yếu bởi sông Omo từ phương bắc, đây tuy về lý là hồ nước ngọt, nhưng nước lại có vị mặn.

Thuở xa xưa, nơi đây từng là một ốc đảo rộng lớn, xanh tươi, bao quanh là những dãy núi che chở, đem lại đất đai màu mỡ. Đến nay, mặt hồ vẫn là chốn trú ngụ của cá rô sông Nile, cá sấu, hà mã cùng nhiều loài khác. Dấu tích khảo cổ còn cho thấy sự hiện diện lâu dài của những loài thú lớn đã tiến hoá suốt hàng thiên niên kỷ như hươu cao cổ, tê giác và voi.

Hồ Turkana là một thế giới thu nhỏ độc đáo, phản ánh sự tiến hoá của động vật có vú. Nguồn nước quanh năm thu hút muôn loài, kết hợp với sự thay đổi mực nước để lộ ra những bí mật khảo cổ kỳ diệu, giúp các nhà khoa học tìm thấy những hoá thạch cổ xưa nhất của tổ tiên loài người.

Hồ Turkana là một kỳ quan mang nhiều giá trị lịch sử của thế giới. Ảnh: ISS Africa.

Tại đây, người ta tìm thấy bằng chứng về nhiều loài thuộc chi người, bao gồm loài người khéo léo Homo habilis biết chế tác công cụ đá (khoảng 1,9 triệu năm trước), hay người đứng thẳng Homo erectus với bộ xương nổi tiếng “cậu bé Turkana” (khoảng 1,5 triệu năm trước).

Vào thập niên 1990, các nhà nghiên cứu còn phát hiện loài vượn cổ đại Australopithecus anamensis và loài mặt phẳng Kenyathropus platyops - những loài vượn người hai chân xuất hiện từ rất sớm trong hành trình tiến hoá của nhân loại. Ngoài ra, còn có dấu tích của những loài người hiện đại hơn như Neanderthal và Homo sapiens. Theo nhiều phương diện, hồ Turkana chính là chiếc nôi của lịch sử loài người, hay ít nhất là của câu chuyện về nhân loại.

Các nhà nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Lưu vực Turkana tin rằng, toàn bộ nhân loại ngày nay đều mang trong mình những đoạn ADN từ tổ tiên từng sinh sống ở khu vực quanh hồ này, vào khoảng 60.000 đến 70.000 năm trước.

Câu chuyện về loài người thường bỏ Kenya lại phía sau. Khi con người toả đi khắp lục địa Á-Âu, lịch sử dường như chỉ lần bước theo họ đến Lưỡng Hà, vùng đất giữa sông Tigris và Euphrates, nơi vẫn được gọi là chiếc nôi của nền văn minh. Rồi ta lại xuôi về phương tây đến Ai Cập, chứng kiến quá trình đô thị hoá ngày càng mạnh mẽ, đem đến những công trình vĩ đại ở Giza hay những đền đài tại Karnak.

Ở Ai Cập và Lưỡng Hà, con người dường như đã rũ bỏ phần “con” trong bản tính, để khoác lên mình chiếc áo của nền văn minh. Ở đó có chữ viết, có nông nghiệp, kỹ thuật xây dựng quy mô lớn và cả những chuyến hải hành. Nhưng còn hồ Turkana thì sao? Chẳng lẽ loài người đã lãng quên hẳn nơi này mà không lý do? Nó còn giữ vai trò nào trong câu chuyện lịch sử của chúng ta không?

Khoảng 60.000 năm trước, khi nhiều nhóm Homo sapiens rời khỏi châu Phi, vẫn có những cộng đồng chọn ở lại. Sự trù phú của nguồn sống dưới làn nước đã giúp hồ Turkana trở thành nơi cư ngụ của những nhóm săn bắt hái lượm, hay chính xác hơn là đánh cá - hái lượm - săn bắt.

Cách Lưỡng Hà hơn 3.200 km và nằm ngoài ranh giới của cái gọi là “thế giới văn minh” thời bấy giờ, Turkana vẫn là mái nhà của nhiều đại gia đình cư trú liên tiếp qua nhiều thế hệ, đồng thời đem lại cho chúng ta một góc nhìn không kém phần quan trọng về quá khứ chung của loài người. Dù sử sách thường ưu ái các xã hội đô thị, Turkana vẫn phản chiếu trọn vẹn những mặt sáng tối trong bản tính con người từ tinh thần hợp tác, tài nghệ, cho đến những góc khuất bản năng.